DDA – dorosłe dzieci alkoholików. Cechy, role w rodzinie i wpływ na dorosłe życie

DDA, czyli Dorosłe Dzieci Alkoholików, to osoby, które wychowywały się w rodzinie, w której przynajmniej jeden z rodziców nadużywał alkoholu. Takie dzieciństwo często uczy nieufności, czujności i brania na siebie zbyt dużej odpowiedzialności. W dorosłym życiu te dawne sposoby przetrwania mogą utrudniać budowanie relacji, odpoczynek i życzliwy stosunek do siebie. Poniżej wyjaśniam, skąd się biorą, jak się przejawiają i co może pomóc.

Czym jest syndrom DDA?

„Syndrom DDA” to określenie potoczne. DDA nie jest diagnozą ani zaburzeniem psychicznym i nie występuje w klasyfikacjach chorób. Pojęcie rozpowszechniło się w latach 80., między innymi dzięki książce Janet Woititz Adult Children of Alcoholics, i opisuje doświadczenia, które często łączą osoby z rodzin alkoholowych.

To ważne rozróżnienie z dwóch powodów. Po pierwsze, nie każda osoba z takiej rodziny ma trudności – część dobrze radzi sobie w dorosłym życiu. Po drugie, podobne trudności mogą mieć osoby z rodzin bez alkoholu, ale z przemocą, chłodem emocjonalnym czy chaosem. Mówi się wtedy o DDD, czyli Dorosłych Dzieciach z rodzin Dysfunkcyjnych.

Jak wygląda dzieciństwo w rodzinie alkoholowej?

W domu, w którym ktoś pije, życie toczy się wokół picia: czy dziś będzie spokojnie, w jakim stanie wróci tata lub mama, co powiedzieć sąsiadom. Dzieci uczą się kilku niepisanych zasad: nie mów (o tym, co dzieje się w domu), nie ufaj (bo obietnice się nie spełniają) i nie czuj (bo na Twoje emocje nie ma miejsca). Często muszą też szybko dorosnąć – opiekować się rodzeństwem, uspokajać rodzica, ukrywać problem przed światem.

Te zasady pomagały przetrwać. Problem pojawia się wtedy, gdy działają dalej w dorosłym życiu, w zupełnie innych warunkach. O tym, jak alkoholizm wpływa na całą rodzinę, piszemy w artykułach Alkoholizm – czym jest i jak działa? oraz Wpływ alkoholizmu na życie społeczne.

Role dzieci w rodzinie alkoholowej

Terapeutka rodzinna Sharon Wegscheider-Cruse opisała role, które dzieci przyjmują, by rodzina mogła jakoś funkcjonować. To model opisowy, a nie podział naukowy – w praktyce role się mieszają, a jedno dziecko może pełnić kilka z nich.

Bohater rodzinny

Odpowiedzialny, dobrze się uczy, pomaga, „nie sprawia problemów”. Swoimi sukcesami daje rodzinie poczucie, że wszystko jest w porządku. W dorosłości często osiąga dużo, ale trudno mu odpoczywać, prosić o pomoc i przyznać się do słabości.

Kozioł ofiarny

Buntuje się, sprawia kłopoty, przyciąga uwagę na siebie. Odciąga ją w ten sposób od prawdziwego problemu rodziny. Jako dorosły może mieć poczucie, że „zawsze jest tym złym”, i wchodzić w konflikty.

Dziecko zagubione

Ciche, wycofane, niewidoczne. Radzi sobie, nie wymagając niczego. W dorosłości często ma trudność z wyrażaniem potrzeb i nawiązywaniem bliskości.

Maskotka

Rozbawia, rozładowuje napięcie żartem. Humor pomaga przetrwać, ale też zasłania lęk. Dorosłej osobie trudno potem mówić o trudnych emocjach na poważnie.

Jakie cechy często mają DDA?

Nie ma jednego profilu, ale w gabinecie powtarzają się podobne trudności:

  • trudność w zaufaniu – nawet bliskim osobom; więcej w artykule o trudnościach z zaufaniem po dzieciństwie,
  • nadodpowiedzialność – branie na siebie cudzych problemów i emocji; zobacz tekst o syndromie ratownika,
  • potrzeba kontroli i silny niepokój, gdy coś jest nieprzewidywalne,
  • surowa krytyka wobec siebie i poczucie, że nigdy nie jest się wystarczająco dobrym – opisujemy to w artykule o niskiej samoocenie,
  • trudność w rozpoznawaniu i wyrażaniu emocji – zobacz Nie potrafię mówić o uczuciach,
  • lęk przed konfliktem albo przeciwnie, łatwe wchodzenie w kłótnie,
  • lęk przed odrzuceniem i trudność w stawianiu granic.

Wiele osób DDA ma też mocne strony, które wyrosły z trudnych doświadczeń: wrażliwość na innych, zaradność, umiejętność działania w kryzysie. Celem pracy nad sobą nie jest ich utrata, tylko to, by nie musiały być jedynym sposobem radzenia sobie.

Jak DDA wpływa na dorosłe życie?

Związki

Bliskość bywa jednocześnie upragniona i przerażająca. Osoby DDA często obawiają się porzucenia, trudno im zaufać partnerowi albo wchodzą w rolę opiekuna. Zdarza się, że wybierają partnerów z problemem alkoholowym lub emocjonalnie niedostępnych, bo to, co znane, wydaje się bezpieczniejsze. Szerzej piszemy o tym w artykułach Powtarzanie schematów w związkach i Uzależnienie a związek.

Praca

Perfekcjonizm, trudność w odmawianiu i poczucie, że trzeba zasłużyć na swoje miejsce, sprzyjają przeciążeniu i wypaleniu.

Zdrowie psychiczne

Dzieciństwo w rodzinie alkoholowej zwiększa ryzyko depresji, zaburzeń lękowych i własnych problemów z alkoholem lub innymi substancjami. To ryzyko, a nie przeznaczenie. Jeśli zauważasz, że sięgasz po alkohol, by poradzić sobie z napięciem, zajrzyj do artykułu Skuteczna terapia uzależnień online.

Pytania do samorefleksji

To nie jest test diagnostyczny. Te pytania mogą jednak pomóc zauważyć, czy doświadczenia z domu wpływają na Twoje obecne życie:

  • Czy często masz poczucie, że musisz wszystko kontrolować?
  • Czy trudno Ci prosić o pomoc i przyjmować wsparcie?
  • Czy czujesz się odpowiedzialny lub odpowiedzialna za nastroje innych ludzi?
  • Czy bliskość budzi w Tobie jednocześnie potrzebę i lęk?
  • Czy trudno Ci odpocząć bez poczucia winy?
  • Czy masz wrażenie, że nie wiesz, co jest „normalne”, i często się tego domyślasz?

Jeśli wiele odpowiedzi brzmi „tak”, warto porozmawiać o tym ze specjalistą.

Czy z DDA można się wyleczyć?

Skoro DDA nie jest chorobą, trafniej mówić o zmianie niż o wyleczeniu. Przeszłości nie da się wymazać, ale można zrozumieć, jak wpłynęła na Twoje reakcje, i nauczyć się innych sposobów bycia w relacjach i ze sobą. Wiele osób po terapii opisuje to jako odzyskanie wyboru: dawne schematy wciąż się czasem pojawiają, ale przestają decydować o życiu.

Jak wygląda pomoc dla DDA?

Najczęstszą formą pomocy jest psychoterapia indywidualna, a gdy trudności dotyczą związku, także terapia par. Uzupełnieniem mogą być grupy terapeutyczne i wspólnoty samopomocowe. Formy pomocy, ich różnice i to, jak wybrać właściwą, opisujemy szczegółowo w artykule Terapia DDA – rodzaje, przebieg i jak wybrać formę pomocy.

W Psychology Change z osobami DDA pracujemy w ramach psychoterapii online i terapii par online. To duża część naszych pacjentów. Na początek możesz umówić bezpłatną konsultację wstępną, podczas której pomożemy nazwać trudności i dobierzemy terapeutę z doświadczeniem w pracy z osobami z rodzin alkoholowych.

Gdy w rodzinie nadal jest przemoc

Jeśli rodzic nadal pije, a w domu dochodzi do przemocy wobec Ciebie lub innych osób, możesz skorzystać z Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”: 800 120 002. W sytuacji zagrożenia dzwoń pod numer 112.

Autor: Witold Prymakowski, psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change.

Źródła

  1. Woititz J.G. (1983). Adult Children of Alcoholics. Health Communications.
  2. Wegscheider S. (1981). Another Chance: Hope and Health for the Alcoholic Family. Science and Behavior Books.
  3. Sher K.J. (1991). Children of Alcoholics: A Critical Appraisal of Theory and Research. University of Chicago Press.