Czym jest zaburzenie OCD i jak nauczyć się z nim funkcjonować?

OCD, czyli zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, wiąże się z występowaniem nawracających obsesji, kompulsji lub obu naraz. Mogą zajmować dużo czasu, powodować silne napięcie i utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Nie każde przyzwyczajenie, potrzeba porządku ani ponowne sprawdzenie zamkniętych drzwi oznacza OCD. Istotne jest między innymi to, czy człowiek odczuwa przymus wykonania określonej czynności i co dzieje się, gdy próbuje jej nie wykonać.

Czym są obsesje i kompulsje w OCD?

Obsesje to nawracające, niechciane myśli, obrazy lub impulsy, które wywołują niepokój. Mogą dotyczyć między innymi zabrudzenia, choroby, wyrządzenia komuś krzywdy, popełnienia błędu, odpowiedzialności za nieszczęście, seksualności, religii czy potrzeby symetrii.

Sama obecność niepokojącej myśli nie oznacza jednak, że człowiek chce ją zrealizować. W OCD problemem może być właśnie to, że dana myśl jest sprzeczna z jego wartościami i wywołuje silny lęk.

Kompulsje to natomiast powtarzające się zachowania lub czynności wykonywane w myślach, których celem jest najczęściej zmniejszenie napięcia albo zapobieżenie temu, czego człowiek się obawia.

Może to być wielokrotne sprawdzanie, mycie, liczenie, układanie, powtarzanie określonych słów lub ciągłe upewnianie się u innych osób, że nic złego się nie wydarzy.

Kiedy zwykły nawyk staje się natręctwem?

Codzienne rytuały same w sobie nie świadczą o OCD.

Można zawsze układać rzeczy w określony sposób albo raz wrócić do mieszkania, żeby sprawdzić, czy kuchenka została wyłączona.

W OCD pojawia się jednak mechanizm przymusu. Człowiek może wiedzieć, że już coś sprawdził, ale pojawia się kolejna wątpliwość:

„A jeśli jednak się pomyliłem?”

Sprawdzenie przynosi chwilową ulgę. Po pewnym czasie niepewność może jednak wrócić, a pojawia się potrzeba ponownego wykonania czynności.

O problemie warto więc myśleć nie przez pryzmat samego zachowania, ale jego częstotliwości, związanego z nim lęku, poczucia przymusu oraz wpływu na codzienne życie.

Dlaczego kompulsje podtrzymują OCD?

Kompulsja zwykle nie jest wykonywana dlatego, że sprawia człowiekowi przyjemność.

Jej wykonanie pozwala na chwilę zmniejszyć lęk.

Powstaje schemat:

obsesja → napięcie → kompulsja → chwilowa ulga → ponowna wątpliwość.

To właśnie chwilowa ulga może utrwalać cały mechanizm. Człowiek uczy się, że aby poczuć się bezpiecznie, musi wykonać określoną czynność.

Jako psychoterapeuta zwracam uwagę, że celem pracy z OCD nie jest przekonanie człowieka, że jego myśli są „głupie” lub „bezsensowne”. Znacznie ważniejsze jest zrozumienie reakcji na pojawiającą się niepewność i lęk.

Czy z OCD można normalnie funkcjonować?

Tak, choć nasilenie OCD może być bardzo różne.

Niektóre osoby pracują, uczą się i utrzymują relacje, ale obsesje i rytuały pochłaniają dużo ich czasu i energii. U innych objawy mogą znacznie utrudniać wychodzenie z domu, wykonywanie obowiązków czy funkcjonowanie w relacjach.

„Nauczyć się funkcjonować z OCD” nie musi jednak oznaczać podporządkowania życia rytuałom. OCD można leczyć, a odpowiednia pomoc może zmniejszyć wpływ obsesji i kompulsji na codzienne życie.

Jak leczy się OCD?

Jedną z najlepiej przebadanych metod psychoterapii OCD jest terapia poznawczo-behawioralna wykorzystująca ekspozycję z powstrzymaniem reakcji (ERP).

W dużym uproszczeniu polega ona na stopniowym mierzeniu się z sytuacjami wywołującymi lęk bez wykonywania kompulsji, która dotychczas miała przynosić natychmiastową ulgę.

Nie oznacza to po prostu powiedzenia osobie z OCD: „przestań sprawdzać”. Praca powinna być zaplanowana i dostosowana do konkretnego problemu.

W leczeniu OCD może być również stosowana farmakoterapia. O jej zasadności i przebiegu decyduje lekarz.

Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Warto rozważyć konsultację, jeśli natrętne myśli lub kompulsje powodują silne napięcie, zajmują coraz więcej czasu albo zaczynają wpływać na pracę, relacje i codzienne obowiązki.

Nie trzeba samodzielnie rozstrzygać, czy dane zachowanie „jest już OCD”. Pierwsza rozmowa z psychologiem lub psychoterapeutą może służyć właśnie ocenie problemu i ustaleniu, jaka forma pomocy będzie odpowiednia.

Psychoterapia nie ma sprawić, że nigdy więcej nie pojawi się niechciana myśl. Jej celem może być natomiast zmniejszenie znaczenia, jakie człowiek jej nadaje, oraz ograniczenie przymusu reagowania na nią kompulsją.

Witold Prymakowski — psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change.