Problemy z pamięcią i koncentracją — czy stres może być ich przyczyną?

Zapominanie, gdzie odłożyliśmy telefon, trudność ze skupieniem się na rozmowie czy konieczność kilkukrotnego przeczytania tego samego fragmentu tekstu mogą zdarzyć się każdemu. Problemy z pamięcią i koncentracją częściej pojawiają się również w okresach przeciążenia, niewyspania lub silnego stresu.

Nie oznacza to jednak, że każdą zmianę pamięci można wyjaśnić stresem.

Pamięć i koncentracja zależą od wielu czynników — zarówno psychicznych, jak i fizycznych. Jeżeli trudności pojawiły się nagle, wyraźnie się nasilają albo zaczynają utrudniać codzienne funkcjonowanie, warto ustalić ich przyczynę.

Jako psycholog zwracam uwagę na jeszcze jedną rzecz: człowiek często mówi „mam problem z pamięcią”, podczas gdy rzeczywistą trudnością może być uwaga. Jeśli podczas dużego napięcia nie jesteśmy w stanie skoncentrować się na informacji, możemy później mieć wrażenie, że jej nie pamiętamy — mimo że problem pojawił się już na etapie jej przyswojenia.

Czy stres może pogarszać pamięć?

Tak. Silny lub przewlekły stres może utrudniać koncentrację, przetwarzanie informacji oraz przypominanie sobie tego, czego wcześniej się nauczyliśmy.

Kiedy duża część naszej uwagi jest zajęta napięciem, zamartwianiem się albo koniecznością radzenia sobie z wieloma zadaniami jednocześnie, mamy mniej zasobów, żeby skutecznie skupić się na nowych informacjach.

Może wtedy pojawiać się poczucie, że:

• trudno zebrać myśli,
• czytamy tekst, ale niewiele z niego pamiętamy,
• zapominamy, co mieliśmy zrobić,
• gubimy wątek rozmowy,
• potrzebujemy więcej czasu na przypomnienie sobie słowa lub informacji,
• łatwiej się rozpraszamy.

To nie musi oznaczać uszkodzenia pamięci. Czasem problemem jest przeciążona uwaga.

Dlaczego przy stresie mam wrażenie, że „mój mózg działa gorzej”?

Stres wpływa nie tylko na emocje, ale także na sposób, w jaki kierujemy uwagą.

Jeżeli przez większą część dnia analizujemy problemy, przewidujemy zagrożenia albo pozostajemy w stanie napięcia, mózg stale przetwarza dużą ilość informacji związanych z tym obciążeniem.

W takiej sytuacji zwykłe zadania mogą wymagać większego wysiłku.

Możemy mieć trudność z wykonywaniem kilku rzeczy jednocześnie, wolniej przetwarzać informacje albo częściej zapominać o drobnych sprawach.

Dodatkowo stres często współwystępuje z gorszym snem. A niewystarczający lub nieregularny sen sam może pogarszać koncentrację i pamięć.

Czy problemy z koncentracją mogą wyglądać jak problemy z pamięcią?

Bardzo często.

Żeby później coś zapamiętać, najpierw musimy odpowiednio zarejestrować tę informację.

Jeżeli w czasie rozmowy myślimy jednocześnie o pięciu innych sprawach, jesteśmy bardzo zmęczeni albo silnie się czymś martwimy, możemy nie przetworzyć informacji wystarczająco dokładnie.

Później pojawia się wrażenie:

„Zapomniałem, co ktoś mi powiedział.”

Tymczasem informacja mogła nie zostać dobrze utrwalona, ponieważ uwaga była skierowana gdzie indziej.

Dlatego przy ocenie takich trudności warto rozróżnić dwa pytania:

Czy rzeczywiście zapominam informacje, które wcześniej dobrze zapamiętałem?

czy raczej:

Czy mam trudność ze skupieniem się wystarczająco długo, żeby je zapamiętać?

Czy depresja może powodować problemy z pamięcią i koncentracją?

Problemy z koncentracją mogą występować podczas depresji.

Osoba może mieć trudność ze skupieniem się na pracy, podejmowaniem decyzji, czytaniem lub zapamiętywaniem bieżących informacji. Często towarzyszą temu również zmęczenie, zaburzenia snu i spowolnienie, które dodatkowo pogarszają poczucie sprawności poznawczej.

Nie oznacza to jednak, że problemy z pamięcią są dowodem na depresję.

Jeżeli równocześnie przez dłuższy czas występują obniżony nastrój, utrata zainteresowania lub przyjemności, brak energii czy inne objawy depresyjne, warto spojrzeć na problem szerzej.

Czy lęk może utrudniać koncentrację?

Tak.

Przy silnym lęku uwaga może być mocno skierowana na zagrożenie — zarówno realne, jak i przewidywane.

Człowiek może wielokrotnie analizować rozmowy, obserwować własne ciało, przewidywać negatywne scenariusze albo próbować kontrolować to, co może się wydarzyć za chwilę.

W praktyce oznacza to, że na zwykłe zadania poświęca się mniej uwagi.

Dlatego osoby doświadczające dużego lęku czasem opisują swoje funkcjonowanie jako „mgłę w głowie”, roztargnienie albo poczucie, że nie potrafią myśleć tak sprawnie jak wcześniej.

Czy problemy z pamięcią zawsze mają podłoże psychiczne?

Nie.

Na pamięć i koncentrację mogą wpływać również między innymi problemy ze snem, działanie niektórych leków i substancji, choroby somatyczne, zaburzenia neurologiczne, urazy głowy oraz inne czynniki medyczne.

Dlatego szczególnie ważne jest, aby nie przypisywać nowej lub nasilającej się zmiany pamięci automatycznie stresowi, depresji czy lękowi.

Psycholog lub psychoterapeuta nie zastępuje diagnostyki medycznej, jeżeli istnieją wskazania do jej przeprowadzenia.

Kiedy problemy z pamięcią powinny skłonić do konsultacji lekarskiej?

Szczególnej uwagi wymagają przede wszystkim problemy, które:

• pojawiły się nagle,
• szybko się nasilają,
• wyraźnie różnią się od wcześniejszego sposobu funkcjonowania,
• utrudniają wykonywanie codziennych czynności,
• wiążą się z dezorientacją,
• pojawiły się po urazie głowy,
• towarzyszą im inne nowe objawy neurologiczne.

W takich sytuacjach należy skonsultować się z lekarzem.

Nie warto również odkładać konsultacji tylko dlatego, że człowiek jest młody. Wiek sam w sobie nie pozwala określić przyczyn zaburzeń pamięci.

Czy zwykłe roztargnienie jest powodem do niepokoju?

Nie każde zapomnienie oznacza zaburzenie.

Zmęczenie, niewyspanie, pośpiech, przeciążenie obowiązkami czy wielozadaniowość mogą sprawić, że częściej zapominamy o drobnych sprawach.

Znaczenie ma przede wszystkim zmiana w porównaniu z wcześniejszym funkcjonowaniem.

Jeżeli komuś przez całe życie zdarzało się zostawiać klucze w przypadkowych miejscach, pojedynczy kolejny epizod prawdopodobnie mówi mniej niż sytuacja, w której osoba dotychczas bardzo dobrze funkcjonująca zaczyna regularnie mieć poważne trudności z wykonywaniem znanych sobie czynności.

Nie chodzi więc o liczenie drobnych pomyłek, ale o ich charakter, częstotliwość i wpływ na codzienne życie.

Czy witaminy poprawiają pamięć?

Nie ma jednej „witaminy na pamięć”, którą należałoby przyjmować profilaktycznie przy każdym pogorszeniu koncentracji.

Niektóre niedobory mogą wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego i zdolności poznawcze, ale suplementowanie ich bez stwierdzonego niedoboru nie jest uniwersalnym sposobem leczenia problemów z pamięcią.

Jeżeli istnieje podejrzenie niedoboru albo innej przyczyny medycznej, zakres badań powinien być dobrany do konkretnej osoby przez lekarza.

To zdecydowanie bezpieczniejsze niż samodzielne dobieranie suplementów na podstawie objawów znalezionych w internecie.

Co może pomóc, gdy pamięć pogarsza się w stresie?

Jeżeli nie ma niepokojących objawów wymagających diagnostyki medycznej, warto przyjrzeć się temu, co dzieje się obecnie w życiu.

Znaczenie mogą mieć między innymi:

• ilość i jakość snu,
• długotrwałe przeciążenie,
• brak odpoczynku,
• ciągła wielozadaniowość,
• nasilony lęk lub zamartwianie się,
• obniżony nastrój,
• bardzo duża liczba bodźców i przerw podczas pracy.

Czasami samo zmniejszenie przeciążenia i poprawa snu sprawiają, że koncentracja się poprawia.

Jeżeli jednak źródłem problemu jest utrzymujący się stres, lęk lub obniżony nastrój, warto również przyjrzeć się ich przyczynom.

Kiedy psychoterapia może mieć sens?

Psychoterapia nie jest leczeniem każdego problemu z pamięcią.

Może natomiast być pomocna wtedy, gdy trudności z koncentracją lub pamięcią pojawiają się w szerszym obrazie przewlekłego stresu, depresji, lęku albo dużego przeciążenia emocjonalnego.

W takiej sytuacji celem terapii nie jest „trening mózgu” ani odzyskiwanie wspomnień.

Praca może dotyczyć przede wszystkim problemu, który utrzymuje przeciążenie psychiczne — na przykład przewlekłego lęku, depresji, trudnej sytuacji życiowej czy sposobu reagowania na stres.

Jeżeli natomiast nie wiadomo, skąd wynikają nowe problemy z pamięcią, nie należy rozpoczynać od założenia, że ich przyczyną jest psychologia. Najpierw trzeba odpowiednio ocenić również możliwe przyczyny medyczne.

Witold Prymakowski — psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change.