Lęk przed bliskością — skąd się bierze i jak wpływa na relacje?

Bliskość w relacji może być czymś, czego jednocześnie pragniemy i czego się obawiamy. Możemy chcieć związku, tęsknić za poczuciem bezpieczeństwa i obecnością drugiej osoby, a kiedy relacja zaczyna stawać się naprawdę ważna — odczuwać napięcie, potrzebę wycofania albo wątpliwości, których wcześniej nie było.

Potocznie takie doświadczenie nazywa się lękiem przed bliskością. Nie oznacza ono jednak automatycznie zaburzenia psychicznego ani nie pozwala, na podstawie kilku zachowań, postawić sobie diagnozy.

Jako psychoterapeuta zwracam uwagę przede wszystkim na pewien paradoks: osoba obawiająca się bliskości niekoniecznie jej nie chce. Czasem właśnie wtedy, gdy relacja staje się ważna, pojawia się potrzeba zwiększenia dystansu.

Jak może wyglądać lęk przed bliskością?

Nie istnieje jeden sposób zachowania charakterystyczny dla wszystkich osób, które mają trudność z bliskością.

U jednej osoby będzie to unikanie wchodzenia w związki. Inna może bez problemu rozpoczynać relacje, ale wycofywać się, gdy pojawia się większe zaangażowanie. Jeszcze ktoś może pozostawać w długoletnim związku, a mimo to mieć trudność z rozmową o emocjach, potrzebach czy zależności od drugiego człowieka.

Może pojawiać się między innymi:

• potrzeba zwiększenia dystansu, gdy relacja staje się bardziej zaangażowana,
• trudność z mówieniem o własnych potrzebach i emocjach,
• dyskomfort związany z zależnością od drugiej osoby,
• unikanie rozmów dotyczących przyszłości związku,
• wycofywanie się podczas konfliktu,
• silna potrzeba zachowania niezależności,
• trudność z proszeniem o pomoc lub przyjmowaniem wsparcia,
• obawa przed odrzuceniem lub zranieniem,
• skupianie się na wadach partnera, gdy relacja zaczyna być coraz bliższa.

Żaden z tych sygnałów sam w sobie nie świadczy o „lęku przed bliskością”. Znaczenie ma powtarzający się wzorzec oraz to, jak wpływa on na relacje i samopoczucie danej osoby.

Dlaczego można pragnąć związku i jednocześnie się go bać?

To właśnie może być najbardziej niezrozumiałą częścią tego doświadczenia.

Kiedy jesteśmy sami, możemy bardzo wyraźnie odczuwać potrzebę relacji. Kiedy jednak pojawia się ktoś ważny, bliskość oznacza również odsłonięcie części siebie, możliwość zależności emocjonalnej oraz ryzyko utraty lub odrzucenia.

Dlatego dwie pozornie sprzeczne potrzeby mogą istnieć jednocześnie:

„Chcę być z kimś blisko” oraz „bliskość sprawia, że czuję się zagrożony”.

Nie musi to oznaczać świadomej decyzji. Człowiek może naprawdę chcieć związku, a jednocześnie zauważać, że im poważniejsza staje się relacja, tym więcej pojawia się napięć i powodów, aby się z niej wycofać.

Skąd bierze się lęk przed bliskością?

Nie ma jednej przyczyny.

Na sposób budowania dorosłych relacji mogą wpływać wcześniejsze doświadczenia — zarówno z dzieciństwa, jak i z późniejszych związków.

Znaczenie mogą mieć doświadczenia odrzucenia, niestabilności, przemocy, przekraczania granic, trudnych rozstań lub zdrady. Dla części osób istotne mogą być również relacje z osobami, które były ważne w dzieciństwie.

Nie oznacza to jednak, że każdy lęk przed bliskością jest skutkiem relacji z rodzicami.

Z mojej perspektywy terapeutycznej bardziej użyteczne od poszukiwania jednej „winnej” sytuacji jest zrozumienie, czego konkretnie dana osoba obawia się w bliskości i w jakich momentach ten lęk się uruchamia.

Czy lęk przed bliskością ma związek ze stylem przywiązania?

Może mieć, ale tych pojęć nie należy traktować jako zamiennych.

Teoria przywiązania opisuje wzorce dotyczące tego, jak tworzymy i przeżywamy bliskie relacje. W dorosłości różnice mogą dotyczyć między innymi sposobu reagowania na dostępność drugiej osoby, separację, konflikt czy poczucie zagrożenia relacji.

Popularne w internecie określenia, takie jak „unikający styl przywiązania”, bywają jednak stosowane zbyt łatwo.

To, że partner potrzebuje więcej przestrzeni, nie lubi częstego kontaktu albo wycofał się z konkretnej relacji, nie wystarcza, aby przypisać mu określony styl przywiązania.

Podobnie jak w przypadku innych koncepcji psychologicznych, ważniejszy jest szerszy i powtarzalny sposób funkcjonowania niż pojedyncze zachowanie.

Dlaczego wycofuję się właśnie wtedy, kiedy zaczyna mi zależeć?

Ponieważ większe znaczenie relacji oznacza również większe ryzyko emocjonalne.

Na początku znajomości dystans jest naturalny. Niewiele jeszcze możemy stracić. Z czasem pojawia się jednak przywiązanie, większa otwartość i świadomość, że druga osoba może nas zranić albo odejść.

U części osób właśnie wtedy może pojawić się potrzeba odzyskania poczucia bezpieczeństwa poprzez utrzymanie dystansu.

Czasami wygląda to jak nagła utrata zainteresowania. Zaczynają przeszkadzać cechy partnera, które wcześniej nie miały znaczenia. Pojawia się przekonanie, że „to chyba jednak nie to”, potrzeba ograniczenia kontaktu albo fantazja o życiu bez związku.

Nie oznacza to oczywiście, że każda wątpliwość dotycząca związku jest lękiem przed bliskością. Czasem relacja rzeczywiście nam nie odpowiada.

Ważne może być natomiast pytanie: czy podobny moment wycofania powtarza się w kolejnych relacjach właśnie wtedy, gdy zaczynają stawać się bliskie?

Jak lęk przed bliskością wpływa na partnera?

Dla drugiej osoby takie zachowanie może być bardzo trudne do zrozumienia.

Partner może doświadczać relacji jako cyklu zbliżania i oddalania: kiedy próbuje się zbliżyć, druga osoba się wycofuje; kiedy sam zwiększa dystans, tamta ponownie zaczyna szukać kontaktu.

Może pojawić się poczucie odrzucenia, dezorientacja albo przekonanie, że trzeba jeszcze bardziej zabiegać o relację.

W ten sposób reakcje jednej osoby zaczynają wpływać na reakcje drugiej i z czasem powstaje wzorzec, w którym im bardziej jedna strona poszukuje bliskości, tym bardziej druga potrzebuje dystansu.

Dlatego problemu nie zawsze można sprowadzić do stwierdzenia, że „jedna osoba boi się bliskości”. W związku z tym warto przyglądać się również temu, co dzieje się pomiędzy dwiema osobami.

Czy związek z osobą, która boi się bliskości, może się udać?

Sam lęk przed bliskością nie przesądza o przyszłości związku.

Znaczenie ma między innymi to, czy osoba zauważa własny sposób reagowania, potrafi o nim rozmawiać i jest gotowa przyglądać się temu, co dzieje się w relacji.

Nie można natomiast zbudować bliskości z drugą osobą.

Partner może próbować rozumieć jej reakcje, ale nie powinien przyjmować odpowiedzialności za wszystkie trudności w związku ani rezygnować z własnych potrzeb w nadziei, że dzięki temu druga osoba przestanie się wycofywać.

Zrozumienie czyjegoś lęku nie oznacza konieczności akceptowania każdego zachowania.

Jak radzić sobie z lękiem przed bliskością?

Pierwszym krokiem może być zauważenie własnego wzorca bez natychmiastowego oceniania go.

Warto przyjrzeć się temu, kiedy dokładnie pojawia się potrzeba wycofania. Czy dzieje się to po konflikcie? Kiedy partner mówi o przyszłości? Kiedy zaczynamy czuć, że naprawdę nam zależy? Kiedy druga osoba oczekuje wsparcia? A może wtedy, gdy sami zaczynamy jej potrzebować?

Pomocne może być również rozróżnienie dwóch rzeczy:

„Nie chcę tej relacji” oraz „Chcę tej relacji, ale bliskość wywołuje we mnie lęk”.

Z zewnątrz oba doświadczenia mogą wyglądać podobnie. Wewnętrznie oznaczają jednak coś zupełnie innego.

Czy psychoterapia może pomóc w lęku przed bliskością?

Jeżeli trudność powtarza się w kolejnych relacjach albo powoduje cierpienie, psychoterapia może być miejscem, w którym można przyjrzeć się temu wzorcowi dokładniej.

Nie chodzi wyłącznie o znalezienie wydarzenia z przeszłości, które wszystko wyjaśni. Ważne jest również rozpoznawanie tego, co dzieje się obecnie — jakie sytuacje uruchamiają lęk, jakie znaczenie nadajemy zachowaniu drugiej osoby i w jaki sposób sami reagujemy na poczucie zagrożenia w relacji.

W terapii indywidualnej można pracować nad własnym sposobem przeżywania bliskości i relacji.

Jeżeli natomiast problem dotyczy utrwalonego sposobu funkcjonowania pary — na przykład powtarzającego się cyklu zbliżania i wycofywania — pomocna może być również terapia par.

Celem nie jest nauczenie człowieka, że powinien potrzebować określonej ilości bliskości. Chodzi raczej o możliwość budowania relacji bez konieczności automatycznej ucieczki od niej albo rezygnowania z własnych granic.

Witold Prymakowski — psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change.