Zaburzenia osobowości — jak pozostać sobą i jednocześnie pracować nad tym, co utrudnia życie?

Diagnoza zaburzenia osobowości może budzić niepokój. W przeciwieństwie do problemu, który można postrzegać jako coś „zewnętrznego”, słowo osobowość dotyczy przecież sposobu, w jaki człowiek myśli, przeżywa emocje, buduje relacje i postrzega siebie.

Może więc pojawić się pytanie: jeśli rozpocznę psychoterapię, czy będę musiał zmienić siebie?

Nie taki jest jej cel. Psychoterapia zaburzeń osobowości nie polega na tworzeniu „nowej osobowości”. Może natomiast pomagać zmieniać utrwalone wzorce myślenia, przeżywania i zachowania, które powodują cierpienie lub powtarzające się trudności w życiu.

Czym są zaburzenia osobowości?

Zaburzenia osobowości dotyczą utrwalonych wzorców funkcjonowania, które mogą wpływać między innymi na sposób postrzegania siebie i innych, regulowania emocji, podejmowania decyzji oraz tworzenia relacji.

Nie chodzi o pojedynczą cechę charakteru. Nieśmiałość, potrzeba kontroli, impulsywność czy duża wrażliwość same w sobie nie oznaczają zaburzenia osobowości.

Znaczenie ma między innymi to, jak trwałe i sztywne są określone wzorce oraz w jakim stopniu powodują cierpienie lub utrudniają funkcjonowanie w różnych obszarach życia.

Czy zaburzenie osobowości definiuje człowieka?

Nie. Diagnoza opisuje określony sposób funkcjonowania, a nie całą osobę.

Człowiek nadal ma swoją historię, wartości, zainteresowania, relacje, mocne strony i indywidualne cechy, których nie da się sprowadzić do nazwy rozpoznania.

To ważne również dlatego, że określenia związane z zaburzeniami osobowości bywają używane potocznie jako etykiety. Tymczasem diagnoza kliniczna nie powinna służyć do definiowania człowieka jako „borderline”, „narcyza” czy „osobowości unikającej”.

Jako psychoterapeuta traktuję diagnozę przede wszystkim jako informację, która może pomagać zrozumieć trudności i zaplanować odpowiednią pomoc, a nie jako odpowiedź na pytanie, kim ktoś jest.

Czy można zmienić swoją osobowość?

Osobowość nie jest czymś, co dowolnie wymienia się na inną. Nie oznacza to jednak, że sposób funkcjonowania człowieka pozostaje niezmienny przez całe życie.

W psychoterapii można pracować nad konkretnymi wzorcami, na przykład trudnością w regulowaniu silnych emocji, lękiem przed odrzuceniem, impulsywnymi reakcjami, unikaniem bliskości czy sposobem interpretowania zachowań innych osób.

Zmiana nie musi oznaczać utraty własnej tożsamości. Może oznaczać większą elastyczność i możliwość reagowania inaczej niż dotychczas.

Jak psychoterapia pomaga w zaburzeniach osobowości?

Psychoterapia jest jednym z podstawowych sposobów leczenia zaburzeń osobowości, choć jej przebieg zależy od rodzaju i nasilenia trudności oraz potrzeb konkretnej osoby.

Terapia może pomagać między innymi lepiej rozpoznawać własne emocje i potrzeby, rozumieć powtarzające się problemy w relacjach oraz zauważać automatyczne sposoby reagowania.

Istotna jest możliwość zobaczenia pewnego schematu:

„W tej sytuacji zwykle czuję to, interpretuję ją w taki sposób i reaguję tak samo. Czy mam możliwość zareagować inaczej?”

Celem nie jest dopasowanie człowieka do jednego modelu „prawidłowej osobowości”, lecz zwiększenie jego możliwości wyboru tam, gdzie wcześniej reakcja wydawała się niemal automatyczna.

Czy terapia może sprawić, że przestanę być sobą?

Taka obawa może pojawiać się szczególnie wtedy, gdy określone sposoby reagowania towarzyszą człowiekowi od wielu lat.

Dobra psychoterapia nie powinna jednak polegać na odbieraniu osobowości ani narzucaniu terapeutycznej wersji tego, kim człowiek ma się stać.

Z mojej perspektywy ważnym celem terapii jest raczej oddzielenie tego, co człowiek rzeczywiście uważa za swoje, od wzorców, które wielokrotnie prowadzą go do cierpienia, konfliktów albo zachowań, których później żałuje.

Zmiana może wtedy paradoksalnie oznaczać nie utratę siebie, lecz większą swobodę bycia sobą.

Kiedy warto rozważyć psychoterapię?

Warto poszukać pomocy, jeżeli podobne trudności powtarzają się w kolejnych relacjach lub sytuacjach, emocje stają się trudne do regulowania albo dotychczasowy sposób funkcjonowania wyraźnie ogranicza życie.

Nie trzeba również mieć wcześniej postawionej diagnozy zaburzenia osobowości. Psycholog lub psychoterapeuta może pomóc najpierw zrozumieć charakter trudności i ocenić, jaka forma dalszej pomocy będzie odpowiednia.

Psychoterapia indywidualna — także prowadzona online — może być miejscem do pracy nad utrwalonymi wzorcami funkcjonowania bez założenia, że człowiek powinien przestać być sobą.

Witold Prymakowski — psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change.