Toksyczny związek – po czym go rozpoznać i kiedy warto odejść?

Nie każdy trudny związek jest toksyczny. Partnerzy mogą się kłócić, przechodzić kryzysy i mieć odmienne potrzeby. Czasami przez pewien czas gorzej się ze sobą komunikują. Sam konflikt nie oznacza jednak, że relacja jest destrukcyjna.

Określenia „toksyczny związek” używamy potocznie. Opisuje ono relację, która zamiast bliskości i bezpieczeństwa staje się źródłem przewlekłego napięcia. Może pojawiać się w niej lęk, poczucie winy oraz stopniowa utrata własnej autonomii.

Z mojej perspektywy, jako psychologa, ważniejsze od pytania „czy mój związek jest toksyczny?” jest inne pytanie. Co dzieje się ze mną w tej relacji? Czy możemy bezpiecznie zmienić sposób, w jaki ze sobą funkcjonujemy?

Po czym rozpoznać toksyczny związek?

Nie istnieje jedna lista zachowań, która pozwala postawić prostą diagnozę relacji. Warto jednak zwrócić uwagę na powtarzający się wzorzec zachowań. Szczególnie niepokojąca jest sytuacja, gdy jedna osoba zaczyna stale obawiać się reakcji partnera.

Sygnałem ostrzegawczym może być sytuacja, w której:

• boisz się reakcji partnera i kontrolujesz to, co mówisz lub robisz,

• Twoje potrzeby, granice i emocje są regularnie lekceważone,

• partner poniża Cię, wyśmiewa lub podważa Twoją wartość,

• próbuje ograniczać Twoje kontakty z rodziną lub przyjaciółmi,

• kontroluje telefon, pieniądze, ubiór, miejsce pobytu albo kontakty z innymi,

• konflikty regularnie kończą się groźbami, zastraszaniem lub szantażem,

• coraz częściej uważasz, że za wszystkie problemy odpowiadasz wyłącznie Ty,

• po przekroczeniu granic pojawiają się przeprosiny i obietnice, ale schemat powraca.

WHO zalicza do przemocy ze strony partnera nie tylko agresję fizyczną i przemoc seksualną. Wskazuje również na przemoc psychologiczną oraz zachowania kontrolujące.

Brak przemocy fizycznej nie oznacza więc automatycznie, że relacja jest bezpieczna i zdrowa.

Toksyczny związek czy kryzys w związku?

To bardzo istotne rozróżnienie.

W zdrowej relacji również można powiedzieć coś krzywdzącego, zachować się egoistycznie albo bardzo się pokłócić. Istotne jest jednak przede wszystkim to, co dzieje się później.

Czy obie osoby potrafią przyjąć odpowiedzialność i powiedzieć „nie” bez strachu? A może partner deklaruje zmianę, ale jego zachowanie pozostaje takie samo? Ważne jest również, czy obie strony zachowują prawo do własnych potrzeb, kontaktów i decyzji.

Podczas kryzysu partnerzy mogą być na siebie źli, ale nadal istnieje przestrzeń do rozmowy i zmiany. Inaczej wygląda relacja oparta na kontroli. Jedna osoba stopniowo uzyskuje w niej przewagę, a druga zaczyna dostosowywać życie do jej reakcji.

W swojej pracy klinicznej zwracam szczególną uwagę na możliwość stawiania granic. Człowiek może przestać pytać siebie: „czego chcę?”. Zamiast tego zaczyna myśleć: „co zrobić, żeby partner się nie zdenerwował?”. To sygnał, którego nie warto bagatelizować.

Dlaczego tak trudno odejść z toksycznego związku?

Z zewnątrz odpowiedź może wydawać się prosta: skoro relacja krzywdzi, należy ją zakończyć. Dla osoby pozostającej w niej sytuacja zazwyczaj jest znacznie bardziej skomplikowana.

W związku mogą nadal istnieć miłość, przywiązanie, wspólna historia czy nadzieja na zmianę. Znaczenie mogą mieć również dzieci lub zależność finansowa. Z czasem człowiek może też tracić zaufanie do własnej oceny sytuacji.

Pytanie „dlaczego po prostu nie odejdziesz?” zwykle więc nie pomaga.

Konsekwencje przemocy psychicznej mogą być poważne. Metaanaliza obejmująca 194 badania wykazała jej związek między innymi z depresją, lękiem i objawami stresu pourazowego.

Kiedy warto odejść ze związku?

Nie istnieje uniwersalny moment, w którym można komuś powiedzieć: „teraz musisz się rozstać”.

Są jednak sytuacje, gdy priorytetem przestaje być naprawianie relacji. Najważniejsze staje się wtedy bezpieczeństwo osoby doświadczającej przemocy.

Dotyczy to szczególnie przemocy fizycznej lub seksualnej, gróźb i zastraszania. Niepokojące są też nasilająca się kontrola oraz izolowanie od innych osób. Podobnie należy traktować ograniczanie dostępu do pieniędzy, pracy lub pomocy medycznej.

A kiedy warto walczyć o związek?

Nie każda relacja, która przechodzi trudny okres, powinna się zakończyć.

Znaczenie ma gotowość obu osób do zmiany i przyjęcia odpowiedzialności za własne zachowanie. Ważne jest też poczucie bezpieczeństwa oraz możliwość wzajemnego słuchania. W takich warunkach kryzys może stać się początkiem przebudowy relacji.

Wtedy psychoterapia par może pomóc zrozumieć źródła powtarzających się konfliktów. Pozwala też przyjrzeć się potrzebom partnerów oraz ich reakcjom w trudnych sytuacjach.

Trzeba jednak odróżnić konflikt partnerski od relacji, w której występuje przemoc lub przymusowa kontrola. W drugim przypadku bezpieczeństwo osoby doświadczającej przemocy powinno być nadrzędne. Takie sytuacje wymagają odpowiednio dobranej formy pomocy.

Jak psychoterapia może pomóc osobie w toksycznym związku?

Psychoterapia nie polega na tym, że terapeuta decyduje za pacjenta: „zostań” albo „odejdź”.

Może natomiast pomóc odzyskać perspektywę i nazwać zachowania występujące w związku. W terapii można przyjrzeć się własnym granicom i potrzebom. Jest to również przestrzeń do zrozumienia, dlaczego mimo cierpienia tak trudno podjąć decyzję.

Z mojego doświadczenia klinicznego wynika, że ważnym etapem terapii bywa odzyskanie zaufania do własnych odczuć i ocen. Przez długi czas ktoś mógł słyszeć, że przesadza lub jest przewrażliwiony. Mógł też być obarczany odpowiedzialnością za zachowanie partnera. Wtedy nawet odpowiedź na pytanie „czy mam prawo tak się czuć?” przestaje być oczywista.

Psychoterapia może wspierać również po zakończeniu związku. Jest to szczególnie ważne, jeśli relacja pozostawiła silny lęk lub obniżone poczucie własnej wartości. Problemem może być także trudność w ponownym zaufaniu drugiej osobie.

Nie musisz wiedzieć, czy chcesz odejść

Do psychoterapeuty można zgłosić się również wtedy, gdy nie ma się jeszcze odpowiedzi.

Być może czujesz, że relacja Cię niszczy, ale nie wiesz, czy chcesz ją zakończyć. Konsultacja może pomóc spokojnie przyjrzeć się temu, czego doświadczasz. Pozwala też lepiej zrozumieć własne potrzeby i granice.

W klinice Psychology Change możesz skorzystać z psychoterapii indywidualnej. W odpowiednich sytuacjach możliwa jest również terapia par. Rodzaj pomocy powinien wynikać z charakteru problemu.

Nie każda trudna relacja wymaga rozstania. Jednocześnie nie każdą relację należy próbować ratować za wszelką cenę.

Autor: Witold Prymkowski – psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change

Źródła

1. World Health Organization, Violence against women — definicja i konsekwencje przemocy ze strony partnera.
2. World Health Organization & Pan American Health Organization, Understanding and addressing violence against women: intimate partner violence — przemoc psychologiczna i zachowania kontrolujące.
3. Dokkedahl S. i wsp., The psychological subtype of intimate partner violence and its effect on mental health: a systematic review with meta-analyses, Systematic Reviews, 2022.
4. Lohmann S. i wsp., The Trauma and Mental Health Impacts of Coercive Control: A Systematic Review and Meta-Analysis, 2023.
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE), Domestic violence and abuse: multi-agency working — rozpoznawanie przemocy, ocena ryzyka i planowanie bezpieczeństwa.