Czy każdy ma dziś ADHD? Dlaczego tak łatwo rozpoznajemy u siebie objawy?

Trudno Ci się skoncentrować, odkładasz zadania na później, zapominasz o spotkaniach i zaczynasz kilka rzeczy jednocześnie? W mediach społecznościowych wystarczy obejrzeć kilka filmów, żeby dojść do wniosku: „To na pewno ADHD”.

Coraz więcej dorosłych zadaje sobie pytanie: czy mam ADHD? Niektórzy po latach niezrozumiałych trudności po raz pierwszy znajdują wyjaśnienie swoich doświadczeń. Inni zaczynają utożsamiać się z diagnozą na podstawie kilku cech, które w rzeczywistości mogą występować u większości ludzi.

Czy rzeczywiście mamy dziś do czynienia z modą na ADHD? A może większa świadomość zaburzenia pozwala rozpoznawać problemy, które wcześniej pozostawały niezauważone?

Odpowiedź nie jest tak prosta, jak sugerują internetowe dyskusje.

Skąd wzięła się moda na ADHD?

ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, jest zaburzeniem neurorozwojowym. Nie powstało wraz z mediami społecznościowymi i nie jest nowym zjawiskiem.

Zmienił się natomiast sposób, w jaki o nim rozmawiamy.

Jeszcze kilkanaście lat temu ADHD kojarzono przede wszystkim z dzieckiem, które nie potrafi usiedzieć w szkolnej ławce. Dziś znacznie więcej mówi się o trudnościach dorosłych: problemach z organizacją, regulacją uwagi, impulsywnością czy zarządzaniem codziennymi obowiązkami.

Ta zmiana ma istotne znaczenie. Osoby, których trudności nie zostały rozpoznane w dzieciństwie, mogą dopiero w dorosłym życiu zacząć szukać odpowiedzi.

Jednocześnie internet sprzyja upraszczaniu złożonych zagadnień.

Film zatytułowany „Pięć oznak, że masz ADHD” może w kilkadziesiąt sekund przedstawić zachowania, z którymi utożsami się bardzo wiele osób.

Problem polega na tym, że rozpoznanie u siebie pojedynczych objawów nie jest równoznaczne z rozpoznaniem ADHD.

Czy mam ADHD, jeśli łatwo się rozpraszam i wszystko odkładam?

Nie musi tak być.

Trudności z koncentracją, odkładanie obowiązków, zapominanie o drobiazgach czy poczucie chaosu nie są charakterystyczne wyłącznie dla ADHD.

Mogą występować w okresach przewlekłego stresu, przeciążenia zawodowego, niedoboru snu lub silnego napięcia emocjonalnego.

Wyobraźmy sobie osobę, która od kilku miesięcy pracuje po dziesięć godzin dziennie, śpi zbyt krótko i nieustannie sprawdza służbowe wiadomości.

Ma trudności z koncentracją, nie kończy rozpoczętych zadań i zapomina o terminach.

Czy to oznacza ADHD?

Niekoniecznie. Podobne objawy mogą wynikać z przeciążenia, choć ADHD i stres mogą również występować jednocześnie.

Dlatego podczas diagnostyki specjalista nie pyta wyłącznie o to, czy dana osoba się rozprasza. Znaczenie mają także czas występowania trudności, ich nasilenie, historia rozwoju oraz wpływ objawów na codzienne życie.

Jeżeli trudności pojawiają się przede wszystkim w okresach intensywnej pracy, warto przyjrzeć się również temu, jak objawia się zmęczenie psychiczne.

ADHD a zwykłe roztargnienie – gdzie przebiega granica?

Każdemu zdarza się zapomnieć o spotkaniu, zgubić klucze lub stracić koncentrację podczas nudnego zadania.

W przypadku ADHD trudności mają jednak bardziej utrwalony charakter i wpływają na funkcjonowanie w różnych obszarach życia.

Mogą dotyczyć pracy, nauki, organizacji domu, relacji czy zarządzania codziennymi obowiązkami.

W diagnostyce ADHD u dorosłych bierze się pod uwagę między innymi:

• utrzymywanie się odpowiedniej liczby objawów nieuwagi lub nadpobudliwości i impulsywności;
• obecność części objawów już w dzieciństwie;
• występowanie trudności w więcej niż jednym środowisku;
• istotny wpływ objawów na funkcjonowanie;
• możliwość lepszego wyjaśnienia objawów innym stanem lub zaburzeniem.

Nie chodzi więc o pojedyncze zachowanie, lecz o całościowy obraz funkcjonowania człowieka.

Ważne jest również to, że ADHD nie zawsze wiąże się z widoczną nadpobudliwością ruchową. U części dorosłych dominują trudności z uwagą i organizacją.

Dlaczego internetowe listy objawów ADHD wydają się tak trafne?

Wiele popularnych opisów ADHD odnosi się do doświadczeń, które są bardzo powszechne.

„Masz trudność z rozpoczęciem nudnego zadania”.

„Zdarza Ci się zapominać, po co weszłaś do pokoju”.

„Czasami nie możesz przestać myśleć o czymś, co Cię zainteresowało”.

Większość ludzi może rozpoznać u siebie przynajmniej część podobnych zachowań.

Znaczenie ma również sposób przedstawienia informacji. Krótkie materiały rzadko uwzględniają częstotliwość, nasilenie, kontekst i konsekwencje objawów.

W efekcie odbiorca dostaje listę cech, ale nie otrzymuje informacji potrzebnych do odróżnienia codziennych trudności od zaburzenia.

Dodatkowo działa mechanizm selektywnego zwracania uwagi.

Jeżeli zaczynamy podejrzewać u siebie ADHD, łatwiej zauważamy sytuacje, które potwierdzają nasze przekonanie. Możemy natomiast pomijać doświadczenia, które do niego nie pasują.

To nie znaczy, że osoba rozpoznająca u siebie objawy je wymyśla.

Oznacza jedynie, że samodzielna interpretacja własnych zachowań może być obarczona błędami.

Samodiagnoza ADHD – kiedy pomaga, a kiedy wprowadza w błąd?

Internetowa samodiagnoza może być początkiem ważnego procesu.

Osoba, która przez lata słyszała, że jest leniwa, chaotyczna lub niezdyscyplinowana, może po raz pierwszy zauważyć, że jej trudności mają możliwe wyjaśnienie kliniczne.

To może skłonić ją do poszukiwania profesjonalnej diagnozy.

Problem pojawia się wtedy, gdy podejrzenie zaczyna być traktowane jak potwierdzone rozpoznanie.

Przykładowo ktoś uznaje, że ma ADHD, ponieważ odkłada zadania i szybko się nudzi. Następnie wszystkie kolejne trudności interpretuje wyłącznie przez pryzmat tego zaburzenia.

Tymczasem przyczyny mogą być inne lub współwystępować z ADHD.

Samodiagnoza może więc zarówno pomóc zauważyć problem, jak i utrudnić dostrzeżenie innych wyjaśnień.

Internetowe kwestionariusze przesiewowe również nie zastępują diagnozy. Ich zadaniem jest wskazanie, czy warto przeprowadzić dalszą ocenę, a nie samodzielne potwierdzenie zaburzenia.

Co można pomylić z ADHD u dorosłych?

Trudności przypominające ADHD mogą pojawiać się w różnych sytuacjach i stanach zdrowia.

Przewlekły stres i przeciążenie

Kiedy przez długi czas funkcjonujemy pod presją, trudniej utrzymać uwagę, zapamiętywać informacje i planować zadania.

Przeciążenie może również powodować drażliwość, zmęczenie i poczucie chaosu.

Zaburzenia lękowe

Osoba doświadczająca nasilonego lęku może mieć trudności z koncentracją, ponieważ znaczną część uwagi zajmują obawy i przewidywanie zagrożeń.

Ciągłe analizowanie możliwych problemów utrudnia skupienie się na bieżących obowiązkach.

Więcej o takim mechanizmie piszemy w artykule o ciągłym zamartwianiu się.

Depresja

Depresja może wpływać na pamięć, koncentrację, motywację i tempo wykonywania codziennych czynności.

Osoba, która wcześniej bez większego problemu organizowała swoje życie, może zacząć mieć trudności nawet z prostymi zadaniami.

Niedobór snu

Zbyt krótki lub niskiej jakości sen może powodować rozkojarzenie, impulsywność, drażliwość i trudności z podejmowaniem decyzji.

Perfekcjonizm

Odkładanie zadań nie zawsze wynika z trudności charakterystycznych dla ADHD.

Czasami człowiek nie rozpoczyna działania, ponieważ obawia się popełnienia błędu, oceny innych lub tego, że efekt nie będzie wystarczająco dobry.

Ten mechanizm opisujemy szerzej w artykule „ADHD czy perfekcjonizm – dlaczego odkładam zadania i nie potrafię ich kończyć?”.

Warto podkreślić, że wymienione problemy nie wykluczają ADHD. Mogą również występować razem z nim, dlatego ich rozróżnienie wymaga rzetelnej oceny.

Czy ADHD można rozpoznać dopiero w dorosłości?

Tak. ADHD może zostać zdiagnozowane po raz pierwszy w dorosłym życiu.

Nie oznacza to jednak, że zaburzenie pojawiło się nagle w wieku trzydziestu czy czterdziestu lat.

ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, a podczas diagnozy poszukuje się dowodów, że odpowiednie trudności występowały już w dzieciństwie, nawet jeśli wówczas nie zostały rozpoznane.

U niektórych osób objawy mogły być przez lata częściowo kompensowane dzięki wsparciu rodziny, dużej strukturze codziennych obowiązków albo wypracowanym sposobom organizacji.

Trudności mogą stać się bardziej widoczne, kiedy wymagania rosną — na przykład po rozpoczęciu samodzielnej pracy, studiów, rodzicielstwa lub zarządzania wieloma obowiązkami jednocześnie.

Dlatego późna diagnoza nie musi oznaczać błędnej diagnozy.

Nie można jednak rozpoznać ADHD wyłącznie na podstawie tego, że dorosła osoba obecnie ma trudności z koncentracją.

Jak wygląda profesjonalna diagnoza ADHD u dorosłych?

Rzetelna diagnostyka nie polega na wypełnieniu jednego internetowego testu.

Specjalista przeprowadza szczegółowy wywiad dotyczący obecnych objawów, historii rozwoju, funkcjonowania w dzieciństwie oraz trudności w różnych obszarach życia.

Może korzystać z ustrukturyzowanych wywiadów i kwestionariuszy diagnostycznych, a także — za zgodą pacjenta — z dodatkowych informacji od osób znających go od wielu lat.

Istotna jest również ocena innych możliwych przyczyn objawów i zaburzeń współwystępujących.

Sama obecność wysokiego wyniku w kwestionariuszu przesiewowym nie przesądza o rozpoznaniu.

Diagnozę powinien przeprowadzać odpowiednio wykwalifikowany specjalista posiadający kompetencje w diagnostyce ADHD.

Jeśli podejrzewasz u siebie ADHD, warto szukać osoby lub placówki, która rzeczywiście zajmuje się diagnozowaniem tego zaburzenia u dorosłych.

Czy moda na ADHD może szkodzić osobom, które naprawdę mają to zaburzenie?

Uproszczone przedstawianie ADHD może prowadzić do dwóch przeciwnych problemów.

Z jednej strony część osób zaczyna utożsamiać z ADHD każdą trudność z koncentracją lub organizacją.

Z drugiej strony pojawia się reakcja polegająca na bagatelizowaniu zaburzenia: „Teraz każdy ma ADHD”, „To tylko wymówka” albo „Kiedyś nikt o tym nie mówił”.

Oba podejścia są problematyczne.

ADHD jest rzeczywistym zaburzeniem, które może istotnie wpływać na edukację, pracę, relacje i codzienne funkcjonowanie.

Jednocześnie nie każda trudność z uwagą wymaga takiego rozpoznania.

Większa świadomość ADHD jest potrzebna. Nie powinna jednak zastępować rzetelnej diagnostyki.

Co zrobić, jeśli podejrzewam u siebie ADHD?

Zamiast próbować dopasować wszystkie swoje zachowania do internetowej listy objawów, warto przyjrzeć się konkretnym trudnościom.

Pomocne mogą być pytania:

• Od kiedy występują problemy z koncentracją lub organizacją?
• Czy podobne trudności były obecne w dzieciństwie?
• W jakich sytuacjach objawy najbardziej przeszkadzają?
• Czy wpływają na pracę, naukę, relacje lub codzienne obowiązki?
• Czy nasilają się w okresach stresu, zmęczenia lub niewyspania?
• Czy występują inne problemy, które mogą wpływać na uwagę i motywację?

Takie obserwacje mogą pomóc podczas konsultacji diagnostycznej.

Nie trzeba mieć pewności, że ma się ADHD, aby zgłosić się po profesjonalną ocenę.

Nie warto też odkładać szukania pomocy tylko dlatego, że nie wiemy jeszcze, jaka jest przyczyna trudności.

Czy psychoterapia może pomóc, jeśli nie mam ADHD?

Tak. Trudności z koncentracją, prokrastynacja, przeciążenie czy problemy z organizacją życia mogą wymagać wsparcia niezależnie od tego, czy spełniamy kryteria ADHD.

W psychoterapii można pracować między innymi nad lękiem przed oceną, perfekcjonizmem, samokrytyką, stresem i utrwalonymi sposobami reagowania na trudności.

U osób z rozpoznanym ADHD odpowiednio dobrane oddziaływania psychologiczne mogą być jednym z elementów kompleksowego wsparcia, obok innych metod leczenia zaleconych przez specjalistę.

Ważne jest jednak rozróżnienie dwóch kwestii: psychoterapia może pomagać w radzeniu sobie z określonymi trudnościami, ale sama rozmowa terapeutyczna nie zastępuje specjalistycznej diagnostyki ADHD.

Czy każdy ma dziś ADHD? Nie – ale warto poważnie traktować swoje trudności

Prokrastynacja nie musi być objawem ADHD, a rozkojarzenie nie zawsze oznacza zaburzenie uwagi. Również problemy z organizacją codziennych obowiązków mogą mieć inne przyczyny niż trudności neurorozwojowe.

Jednocześnie ADHD nie przestaje być rzeczywistym problemem tylko dlatego, że stało się popularnym tematem w internecie.

Najważniejsze jest odejście od dwóch skrajności: pochopnego rozpoznawania u siebie zaburzenia oraz lekceważenia osób, które rzeczywiście doświadczają jego objawów.

Nie musisz samodzielnie wiedzieć, czy masz ADHD, żeby potraktować swoje trudności poważnie.

Jeżeli problemy z koncentracją, napięciem lub codziennym funkcjonowaniem wpływają na Twoje życie, warto poszukać odpowiedniego wsparcia.

W Klinice Psychology Change możesz skorzystać z bezpłatnej konsultacji psychoterapeutycznej online. Podczas rozmowy pomożemy Ci określić potrzeby i możliwe dalsze kroki. Jeśli potrzebna będzie specjalistyczna diagnostyka ADHD, należy skorzystać z usług osoby posiadającej odpowiednie kompetencje diagnostyczne.

Autor: Witold Prymakowski

Psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Kliniki Psychology Change.

Źródła

1. National Institute of Mental Health – Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder – objawy, przyczyny i rozpoznawanie ADHD.
2. NICE – Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87) – wytyczne dotyczące diagnostyki i postępowania w ADHD.
3. Centers for Disease Control and Prevention – Diagnosing ADHD – znaczenie kompleksowej oceny diagnostycznej.
4. American Psychiatric Association – What Is ADHD? – informacje o ADHD i jego objawach u dzieci oraz dorosłych.