Fobia społeczna — czym jest, jakie daje objawy i jak ją rozpoznać?

Zdenerwowanie przed wystąpieniem publicznym, pierwszym dniem w nowej pracy czy spotkaniem z nieznajomymi jest naturalne. Nie każda nieśmiałość ani dyskomfort w sytuacjach społecznych oznacza fobię społeczną.

Problem może być znacznie większy, kiedy obawa przed oceną, kompromitacją lub odrzuceniem staje się tak silna, że człowiek zaczyna unikać sytuacji społecznych albo znosi je z bardzo dużym napięciem.

Fobia społeczna, określana również jako zaburzenie lęku społecznego, należy do zaburzeń lękowych. WHO opisuje ją jako nasilony lęk i niepokój dotyczące sytuacji społecznych, w których osoba obawia się negatywnej oceny, zawstydzenia lub odrzucenia.

Jako psychoterapeuta zwracam uwagę nie tylko na to, czy ktoś odczuwa lęk w kontaktach z ludźmi, ale przede wszystkim na jego nasilenie, powtarzalność i wpływ na codzienne życie.

Jakie są objawy fobii społecznej?

Lęk społeczny może pojawiać się w bardzo różnych sytuacjach.

Dla jednej osoby szczególnie trudne będzie zabieranie głosu podczas zebrania. Dla innej — rozmowa z kimś obcym, jedzenie w obecności innych osób, randka, rozmowa telefoniczna czy załatwienie sprawy w urzędzie.

Często pojawia się obawa:

• że inni zauważą zdenerwowanie,
• że powie się coś głupiego lub niezręcznego,
• że zostanie się źle ocenionym,
• że pojawi się rumieniec, drżenie albo inny widoczny objaw lęku,
• że zrobi się coś kompromitującego,
• że zostanie się odrzuconym lub wyśmianym.

Lęk może prowadzić do unikania takich sytuacji albo do przeżywania ich z bardzo dużym napięciem.

Jak lęk społeczny może być odczuwany w ciele?

Lęk jest doświadczeniem psychicznym, ale jego objawy mogą być również bardzo fizyczne.

Mogą pojawiać się między innymi:

• przyspieszone bicie serca,
• drżenie,
• pocenie się,
• uczucie gorąca lub zaczerwienienie twarzy,
• napięcie mięśni,
• nudności lub dyskomfort w brzuchu,
• uczucie duszności,
• zawroty głowy.

WHO wymienia podobne reakcje fizjologiczne jako możliwe objawy zaburzeń lękowych.

Sam fakt, że ktoś czerwieni się podczas wystąpienia albo ma drżące ręce podczas ważnej rozmowy, nie oznacza jednak zaburzenia lęku społecznego.

Czym fobia społeczna różni się od nieśmiałości?

Nieśmiałość może być elementem temperamentu lub sposobem funkcjonowania i sama w sobie nie jest zaburzeniem psychicznym.

Osoba nieśmiała może potrzebować więcej czasu, żeby poczuć się swobodnie w nowym otoczeniu, nie lubić występować publicznie albo czuć skrępowanie podczas poznawania nowych osób — a jednocześnie normalnie funkcjonować w relacjach, pracy czy szkole.

Przy zaburzeniu lęku społecznego lęk może być znacznie silniejszy i prowadzić do wyraźnego cierpienia lub ograniczenia życia.

Człowiek może na przykład rezygnować z:

• ważnych spotkań,
• rozmów kwalifikacyjnych,
• awansu wymagającego prezentacji,
• zajęć na studiach,
• randek,
• kontaktów towarzyskich,

Nie dlatego, że ich nie potrzebuję, ale dlatego, że lęk przed oceną staje się zbyt silny.

Czy introwertyk ma fobię społeczną?

Nie.

Introwersja i zaburzenie lęku społecznego to różne zjawiska.

Introwertyk może preferować spokojniejsze środowisko, mniejsze grupy i więcej czasu spędzanego samemu, ale nie musi odczuwać silnego lęku przed oceną innych.

Może na przykład nie mieć ochoty iść na dużą imprezę, ale jednocześnie bez większego problemu przeprowadzić prezentację w pracy.

Osoba z fobią społeczną może natomiast bardzo pragnąć kontaktu z innymi ludźmi, a mimo to go unikać, ponieważ boi się tego, co wydarzy się podczas spotkania.

To ważne rozróżnienie: potrzeba mniejszej liczby kontaktów nie jest tym samym, co rezygnowanie z nich z powodu lęku.

Dlaczego tak bardzo boję się, że inni mnie oceniają?

W zaburzeniu lęku społecznego szczególnie istotny jest lęk przed negatywną oceną.

Przed spotkaniem może pojawiać się wiele przewidywań:

„Na pewno zauważą, że się stresuję.”

„Nie będę wiedział, co powiedzieć.”

„Wypadnę głupio.”

„Wszyscy będą patrzeć właśnie na mnie.”

Podczas sytuacji społecznej uwaga może z kolei bardzo mocno koncentrować się na sobie: własnym głosie, twarzy, dłoniach, sposobie siedzenia czy tym, co druga osoba mogła pomyśleć.

A po spotkaniu rozpoczyna się kolejna analiza:

„Dlaczego to powiedziałem?”

„Na pewno zauważyła, że byłem zdenerwowany.”

„Powinienem był odpowiedzieć inaczej.”

W ten sposób jedna rozmowa może zajmować człowieka jeszcze długo po jej zakończeniu.

Dlaczego unikanie sytuacji społecznych może nasilać problem?

Unikanie przynosi ulgę.

Jeżeli bardzo się boję prezentacji i uda mi się jej uniknąć, napięcie natychmiast maleje.

Mózg otrzymuje jednak również informację:

„Dobrze, że uciekłem. Ta sytuacja naprawdę była niebezpieczna.”

Następnym razem lęk może więc ponownie się pojawić.

Podobnie działają tak zwane zachowania zabezpieczające: unikanie kontaktu wzrokowego, przygotowywanie każdego zdania przed rozmową, pozostawanie na uboczu albo korzystanie z telefonu po to, żeby nie musieć z nikim rozmawiać.

Przynoszą chwilowe poczucie bezpieczeństwa, ale mogą utrudniać przekonanie się, że sytuacja społeczna mogłaby przebiec inaczej, niż podpowiada lęk.

Skąd bierze się fobia społeczna?

Nie ma jednej przyczyny.

WHO wskazuje, że zaburzenia lękowe powstają w wyniku złożonego współdziałania czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych. Doświadczenia życiowe również mogą mieć znaczenie.

U jednej osoby istotne mogą być doświadczenia odrzucenia lub wyśmiewania. U innych znaczenie będzie miało temperament, sposób interpretowania reakcji innych ludzi albo długotrwałe utrwalone unikanie.

Nie zawsze da się wskazać jedno wydarzenie, od którego wszystko się zaczęło.

Z perspektywy terapii ważne jest więc nie tylko pytanie „skąd to się wzięło?”, ale również:

„Co sprawia, że ten lęk nadal się utrzymuje?”

Czy można mieć fobię społeczną i normalnie pracować?

Tak.

Zaburzenie lęku społecznego nie zawsze oznacza całkowite wycofanie się z życia.

Niektóre osoby pracują, studiują, mają znajomych i z zewnątrz mogą sprawiać wrażenie, że bardzo dobrze funkcjonują.

Koszt może jednak być duży.

Przed spotkaniem mogą przez wiele godzin odczuwać napięcie. Podczas niego kontrolować każde słowo. Po spotkaniu analizować swoje zachowanie i przekonywać się, że wypadły źle.

Inni mogą tak organizować życie zawodowe, aby ograniczyć sytuacje, których się boją — na przykład unikać prezentacji, awansów, rozmów z klientami czy stanowisk wymagających częstego kontaktu z ludźmi.

Dlatego samo to, że ktoś „daje sobie radę”, nie mówi jeszcze, ile wysiłku kosztuje go codzienne funkcjonowanie.

Czy fobia społeczna może dotyczyć tylko niektórych sytuacji?

Tak.

Nie każda osoba boi się wszystkich kontaktów społecznych.

Ktoś może swobodnie rozmawiać ze znajomymi, ale podczas wystąpień publicznych doświadcza bardzo silnego lęku.

Ktoś inny nie ma problemu z rozmową zawodową, ale bardzo trudno mu poznawać nowych ludzi albo inicjować relacje romantyczne.

Dlatego określenie fobii społecznej jako zwykłego „lęku przed ludźmi” jest mylące.

Istotą problemu jest raczej lęk związany z określonymi sytuacjami społecznymi i możliwością bycia ocenianym przez innych.

Czy psychoterapia pomaga w fobii społecznej?

Psychoterapia jest jedną z podstawowych metod leczenia zaburzenia lęku społecznego.

Szczególnie dobrze przebadaną formą jest terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na lęku społecznym. Wytyczne NICE rekomendują u dorosłych indywidualną CBT dostosowaną do tego problemu.

Praca terapeutyczna może obejmować między innymi:

• rozpoznawanie myśli związanych z oceną innych,
• zauważanie nadmiernego koncentrowania uwagi na sobie,
• analizowanie zachowań służących unikaniu lęku,
• stopniowe mierzenie się z sytuacjami społecznymi,
• sprawdzanie, czy przewidywania dotyczące reakcji innych rzeczywiście się potwierdzają,
• pracę nad intensywnym analizowaniem sytuacji już po ich zakończeniu.

Nie chodzi o to, aby zmienić introwertyka w osobę uwielbiającą tłumy.

Celem jest raczej to, aby lęk nie decydował o tym, z jakich relacji, możliwości i aktywności może korzystać.

Czy trzeba brać leki na fobię społeczną?

Nie każda osoba z zaburzeniem lęku społecznego wymaga farmakoterapii.

U dorosłych psychoterapia — szczególnie indywidualna CBT ukierunkowana na lęk społeczny — należy do podstawowych metod leczenia. NICE przewiduje również możliwość leczenia farmakologicznego w określonych sytuacjach i zależnie od preferencji pacjenta.

Decyzja o zastosowaniu leków należy jednak do lekarza i powinna wynikać z indywidualnej oceny sytuacji.

Kiedy warto zgłosić się po pomoc?

Warto pomyśleć o konsultacji, jeśli lęk przed oceną zaczyna wpływać na decyzje dotyczące pracy, nauki, relacji lub codziennych aktywności.

Szczególnie gdy coraz częściej pojawia się schemat:

„Chciałbym to zrobić, ale nie zrobię tego, bo boję się, jak wypadnę.”

Nie trzeba czekać do momentu całkowitego wycofania się z kontaktów społecznych.

Pierwsza rozmowa z psychologiem lub psychoterapeutą może służyć właśnie temu, żeby lepiej zrozumieć, czy trudność mieści się w zakresie naturalnej nieśmiałości i stresu społecznego, czy też czy lęk stał się na tyle nasilony, że warto nad nim pracować.

Psychoterapia nie ma na celu sprawić, że człowiek „przestanie się bać ludzi” albo stanie się przebojowy.

Może natomiast pomóc zmniejszyć wpływ lęku na życie tak, aby decyzje dotyczące pracy, relacji czy codziennych sytuacji nie były podejmowane wyłącznie po to, by uniknąć oceny innych.

Witold Prymakowski — psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change.