Trauma bonding – dlaczego tak trudno odejść z krzywdzącej relacji?

Trauma bonding, czyli więź traumatyczna, pomaga zrozumieć sytuację, w której człowiek pozostaje silnie emocjonalnie związany z osobą, która go krzywdzi. Może dostrzegać manipulację, poniżanie czy przemoc, a jednocześnie odczuwać tęsknotę, potrzebę bliskości i nadzieję, że relacja jeszcze się zmieni.

Dla otoczenia taka sytuacja bywa niezrozumiała. Bliscy widzą cierpienie i zastanawiają się, dlaczego osoba doświadczająca krzywdzenia nie odchodzi. Ona sama również może zadawać sobie to pytanie.

Problem polega na tym, że zakończenie przemocowej relacji nie zawsze jest wyłącznie kwestią podjęcia racjonalnej decyzji. Na zachowanie człowieka mogą wpływać silne przywiązanie, strach, zależność, wcześniejsze doświadczenia oraz mechanizmy, które rozwijały się przez wiele miesięcy lub lat.

Zrozumienie tych procesów pozwala spojrzeć na trudność z odejściem bez oceniania osoby, która jej doświadcza.

Czym jest trauma bonding?

Termin trauma bonding odnosi się do silnej więzi emocjonalnej, która może rozwijać się w relacji charakteryzującej się krzywdzeniem, nierównowagą władzy i naprzemiennymi doświadczeniami zagrożenia oraz bliskości.

Pojęcie to jest wykorzystywane w opisie niektórych relacji przemocowych, choć samo w sobie nie stanowi odrębnej diagnozy psychiatrycznej.

Istotne jest to, że osoba krzywdząca może być jednocześnie źródłem cierpienia i kimś, od kogo osoba doświadczająca przemocy oczekuje ukojenia.

Po okresie poniżania, kontroli czy agresji mogą pojawiać się przeprosiny, czułość, obietnice zmiany albo zachowania przypominające początek związku.

Te pozytywne doświadczenia nie unieważniają wcześniejszego krzywdzenia. Mogą jednak wzmacniać nadzieję, że trudny okres był wyjątkiem, a relacja wróci do swojej lepszej wersji.

Właśnie ta nieprzewidywalność bywa jednym z elementów podtrzymujących przywiązanie.

Dlaczego dobre chwile mogą utrudniać odejście?

Wyobraźmy sobie relację, w której partner przez kilka dni jest chłodny, krytyczny i nieprzewidywalny. Druga osoba stara się unikać konfliktów, uważnie obserwuje jego nastrój i zastanawia się, co zrobić, aby odzyskać spokój.

Następnie partner przeprasza. Staje się czuły, okazuje zainteresowanie i zapewnia, że podobna sytuacja już się nie powtórzy.

Pojawia się ulga.

Osoba, która wcześniej doświadczała napięcia, może odbierać ten moment jako dowód, że relacja nadal ma sens.

W psychologii uczenia się opisano zjawisko, w którym nieregularnie pojawiające się wzmocnienia mogą sprzyjać utrzymywaniu określonych zachowań. Mechanizm ten bywa przywoływany również przy wyjaśnianiu niektórych aspektów więzi traumatycznej.

Nie oznacza to, że każda relacja z naprzemiennymi dobrymi i trudnymi okresami jest przykładem trauma bondingu. Konflikty i pojednania zdarzają się także w zdrowych związkach.

Kluczowe znaczenie ma obecność krzywdzenia, kontroli lub przemocy oraz nierównowaga, która ogranicza poczucie bezpieczeństwa i swobodę działania jednej ze stron.

Trauma bonding – sygnały, które warto rozpoznać

Więź traumatyczna nie ma jednej, uniwersalnej listy objawów. Istnieją jednak doświadczenia, które mogą wskazywać na utrwalające się przywiązanie w krzywdzącej relacji.

Jednym z nich jest usprawiedliwianie zachowań partnera, mimo że powodują cierpienie. Osoba może tłumaczyć poniżanie jego trudnym dzieciństwem, stresem lub problemami zawodowymi.

Innym sygnałem jest silna koncentracja na dobrych momentach. Nawet pojedynczy czuły gest potrafi przywrócić nadzieję, że wszystko się zmieni.

Może pojawiać się również poczucie odpowiedzialności za zachowanie osoby krzywdzącej. Człowiek zaczyna wierzyć, że gdyby był spokojniejszy, bardziej wyrozumiały albo lepiej dobierał słowa, udałoby się uniknąć kolejnego konfliktu.

Charakterystyczne bywa także emocjonalne rozdarcie. Osoba jednocześnie pragnie odejść i bardzo boi się utraty relacji.

Żaden z tych sygnałów rozpatrywany osobno nie przesądza o występowaniu więzi traumatycznej. Ważny jest cały kontekst relacji, szczególnie obecność przemocy i zachowań kontrolujących.

Dlaczego osoba krzywdzona może obwiniać samą siebie?

W niektórych relacjach przemocowych odpowiedzialność za krzywdzące zachowanie jest stopniowo przenoszona na osobę, która go doświadcza.

Partner może twierdzić, że wybuch złości został sprowokowany, a poniżające słowa były reakcją na niewłaściwe zachowanie drugiej strony.

Jeżeli podobne komunikaty powtarzają się przez długi czas, człowiek może zacząć podważać własną ocenę sytuacji.

Zamiast zastanawiać się, dlaczego partner go krzywdzi, koncentruje się na tym, co sam powinien zmienić, aby uniknąć kolejnego incydentu.

Mechanizm ten może współwystępować z gaslightingiem, czyli formą manipulacji polegającą na podważaniu czyjegoś postrzegania rzeczywistości.

Szerzej opisujemy go w artykule Gaslighting w związku – jak rozpoznać manipulację?.

Warto podkreślić, że odpowiedzialność za przemoc ponosi osoba, która ją stosuje. Trudność z odejściem nie oznacza zgody na krzywdzenie.

Czy trauma bonding występuje tylko w związkach z osobą narcystyczną?

Nie. Trauma bonding nie jest zjawiskiem ograniczonym do relacji z osobami mającymi narcystyczne zaburzenie osobowości.

Może rozwijać się w różnych relacjach charakteryzujących się przemocą, zależnością i nierównowagą władzy.

Nie należy również utożsamiać każdego krzywdzącego zachowania z narcyzmem. Rozpoznanie zaburzenia osobowości wymaga odpowiedniej diagnostyki, a dla oceny bezpieczeństwa relacji ważniejsze są konkretne zachowania niż przypisywana partnerowi etykieta.

Jeżeli w związku pojawiają się poniżanie, zastraszanie, kontrolowanie kontaktów, izolowanie od bliskich czy przemoc ekonomiczna, należy traktować je poważnie niezależnie od tego, czy partner ma jakąkolwiek diagnozę.

O trudnościach związanych z zakończeniem konkretnego rodzaju relacji piszemy również w artykule Dlaczego trudno odejść od narcyza?.

Dlaczego odejście nie zawsze kończy przywiązanie?

Zakończenie związku nie oznacza automatycznego ustania wszystkich emocji.

Osoba, która opuściła krzywdzącą relację, może nadal tęsknić za partnerem, wspominać dobre chwile i odczuwać potrzebę ponownego kontaktu.

Czasami pojawia się też wstyd związany z tym, że mimo doznanych krzywd nadal odczuwa miłość albo przywiązanie.

Te reakcje mogą być trudne do zaakceptowania, szczególnie kiedy otoczenie oczekuje szybkiego odzyskania równowagi.

Warto jednak odróżnić uczucia od decyzji dotyczących bezpieczeństwa.

Można tęsknić za osobą, z którą relacja była krzywdząca, i jednocześnie rozumieć, że powrót do niej nie byłby bezpieczny.

Proces odzyskiwania równowagi może wymagać czasu, wsparcia i stopniowego odbudowywania zaufania do własnych ocen.

Nie każda osoba po zakończeniu przemocowej relacji doświadcza jednak trauma bondingu. Reakcje emocjonalne po rozstaniu są zróżnicowane i zależą od wielu czynników.

Jak uwolnić się od trauma bondingu?

Nie istnieje jeden sposób, który pozwala szybko zakończyć silne przywiązanie do osoby krzywdzącej.

Pierwszym krokiem może być rozpoznanie wzorca zachowań w relacji. Pomocne bywa przyglądanie się nie tylko dobrym momentom, ale całemu przebiegowi związku.

Znaczenie ma również odbudowywanie kontaktów z osobami, które mogą zapewnić wsparcie bez oceniania i wywierania presji.

Jeżeli w relacji występuje przemoc, priorytetem powinno być bezpieczeństwo. Samodzielne konfrontowanie osoby stosującej przemoc albo zapowiadanie odejścia może w niektórych sytuacjach zwiększać zagrożenie.

Dlatego planowanie rozstania warto dostosować do konkretnej sytuacji i, gdy jest to potrzebne, skorzystać ze wsparcia organizacji pomagających osobom doświadczającym przemocy.

W Polsce można skontaktować się z Ogólnopolskim Pogotowiem dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” pod numerem 800 120 002. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy dzwonić pod numer 112.

Trauma bonding a psychoterapia – jak wygląda praca nad odzyskaniem bezpieczeństwa?

Psychoterapia może pomóc osobie doświadczającej więzi traumatycznej zrozumieć, jakie mechanizmy podtrzymywały przywiązanie i dlaczego odejście było tak trudne.

Praca terapeutyczna może obejmować rozpoznawanie zachowań przemocowych, odzyskiwanie zaufania do własnego postrzegania rzeczywistości oraz przyglądanie się przekonaniom, które utrudniają stawianie granic.

Ważnym obszarem bywa również odbudowywanie poczucia sprawczości.

Osoba, która przez długi czas dostosowywała swoje zachowanie do nastroju partnera, może potrzebować czasu, aby ponownie rozpoznawać własne potrzeby i podejmować samodzielne decyzje.

Nie należy jednak zakładać, że trauma bonding zawsze wynika z trudnego dzieciństwa. Wcześniejsze doświadczenia mogą wpływać na sposób budowania relacji, ale więź traumatyczna może rozwijać się także u osób, które wcześniej funkcjonowały w bezpiecznych związkach.

Więcej o znaczeniu wczesnych doświadczeń dla zaufania przeczytasz w artykule Trudności z zaufaniem po dzieciństwie – skąd się biorą?.

W przypadku aktualnie trwającej przemocy psychoterapia powinna uwzględniać przede wszystkim bezpieczeństwo osoby krzywdzonej. Nie zastępuje interwencji kryzysowej, ochrony prawnej ani innych działań niezbędnych w sytuacji zagrożenia.

Kiedy warto szukać pomocy?

Jeżeli pozostajesz w relacji, w której doświadczasz poniżania, kontroli, zastraszania lub innych form przemocy, nie musisz samodzielnie rozstrzygać, czy to trauma bonding.

Najważniejsze jest rozpoznanie krzywdzących zachowań i uzyskanie odpowiedniego wsparcia.

W Psychology Change prowadzimy psychoterapię indywidualną online, która może pomagać w pracy nad skutkami trudnych doświadczeń, odbudowywaniem granic i odzyskiwaniem poczucia bezpieczeństwa.

Możesz rozpocząć od bezpłatnej konsultacji wstępnej. Jeżeli jednak znajdujesz się w bezpośrednim zagrożeniu, pierwszeństwo ma uzyskanie natychmiastowej pomocy i zapewnienie sobie bezpieczeństwa.

Autor: Witold Prymakowski

Psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change.

Źródła

1. Dutton D.G., Painter S. (1993). Emotional attachments in abusive relationships: A test of traumatic bonding theory. Violence and Victims, 8(2), 105–120.
2. World Health Organization (WHO). 
3. National Domestic Violence Hotline. Why People Stay in Abusive Relationships. 
4. Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”. https://www.niebieskalinia.info/