Dlaczego trudno odejść od narcystycznego partnera?

Dlaczego trudno odejść od narcyza, nawet gdy wiesz już, że ten związek Cię niszczy? Rozpoznajesz powtarzające się upokorzenia, brak szacunku, manipulację lub obojętność wobec własnych potrzeb. Potrafisz nawet powiedzieć bliskiej osobie: „Nie chcę tak dłużej żyć”. A jednak zostajesz.

 Po kolejnej kłótni przyjmujesz przeprosiny, po kolejnym rozczarowaniu dajesz jeszcze jedną szansę, po kolejnej próbie rozstania wracasz.

Z zewnątrz może to wyglądać niezrozumiale. Dlaczego ktoś, kto widzi problem, nie kończy relacji?

Jako psycholog wiem, że rozpoznanie krzywdzącego zachowania i emocjonalna gotowość do odejścia to dwie różne rzeczy. W trudnym związku uczucia, nadzieja, lęk, przywiązanie i codzienne zależności mogą współistnieć. Zakończenie relacji nie zawsze jest więc jedną decyzją. Niekiedy staje się procesem odzyskiwania zaufania do własnej oceny sytuacji.

Dlaczego wciąż czekasz, aż wróci osoba, w której się zakochałaś lub zakochałeś?

W mojej codziennej pracy w klinice widzę, że jedną z najtrudniejszych części takiej relacji bywa rozdźwięk między tym, jak partner zachowywał się na początku znajomości, a tym, jak obecnie traktuje drugą osobę.

Początkowo mógł okazywać intensywne zainteresowanie, czułość i zaangażowanie. Z czasem pojawiły się krytyka, wycofywanie bliskości, umniejszanie osiągnięć czy lekceważenie emocji. Nie oznacza to, że każda relacja z osobą o cechach narcystycznych przebiega według tego samego scenariusza. Jednak tam, gdzie ciepło i odrzucenie występują naprzemiennie, nadzieja na odzyskanie wcześniejszej bliskości może utrudniać podjęcie decyzji.

Po trudnym okresie partner ponownie staje się czuły. Przeprasza, deklaruje zmianę, przypomina wspólne plany. Osoba, która jeszcze niedawno chciała odejść, zaczyna myśleć: „Może tym razem naprawdę zrozumiał”.

Nie musi to wynikać z naiwności. Związek jest przecież także wspomnieniem dobrych doświadczeń i wyobrażeniem wspólnej przyszłości. Rozstanie oznacza rezygnację nie tylko z tego, co jest, lecz także z tego, na co przez długi czas się czekało.

Przywiązanie może utrzymywać się także w krzywdzącej relacji

W literaturze dotyczącej przemocy w bliskich związkach opisuje się zjawisko traumatic bonding, czyli więzi traumatycznej. Odnosi się ono do przywiązania, które może rozwijać się lub utrzymywać się w relacji z osobą stosującą przemoc.

W badaniu opublikowanym w 2023 roku w czasopiśmie „Child Abuse & Neglect”, obejmującym 354 osoby pozostające w przemocowych związkach, analizowano między innymi związek więzi traumatycznej z niepewnością przywiązania i objawami stresu pourazowego. Wyniki wskazują, że trudności z odejściem mogą wiązać się ze złożonymi procesami psychologicznymi, a nie wyłącznie ze świadomą oceną zachowania partnera.

Nie należy jednak nazywać więzią traumatyczną każdego silnego przywiązania do trudnego partnera. To pojęcie dotyczy określonych mechanizmów obserwowanych w relacjach przemocowych, a nie każdej burzliwej historii miłosnej.

W praktyce człowiek może jednocześnie bać się partnera, tęsknić za nim i szukać u niego ukojenia. Właśnie ta sprzeczność bywa szczególnie wyczerpująca.

„Może gdybym zachowywała się inaczej, on też by się zmienił”

W relacji, w której odpowiedzialność za konflikty jest stale przerzucana na jedną osobę, z czasem może zmieniać się sposób, w jaki ta osoba postrzega siebie.

Zaczynasz uważniej dobierać słowa. Rezygnujesz z poruszania trudnych tematów. Przepraszasz, chociaż nie rozumiesz, za co. Coraz częściej zastanawiasz się, jak zapobiec niezadowoleniu partnera, zamiast pytać, jaki jest ten związek dla ciebie?

W naszej codziennej pracy z parami widzimy zaprzeczanie, minimalizowanie, usprawiedliwianie i obwinianie jako zachowania występujące w kontekście przemocy partnerskiej. Kiedy partner regularnie przedstawia własne krzywdzące zachowania jako reakcję na „twoją przesadę”, „twoją zazdrość” lub „twoją nadwrażliwość”, łatwo stopniowo utracić pewność własnej, racjonalnej oceny sytuacji. Wtedy odejście może wydawać się nieuzasadnione nawet osobie, która od dawna cierpi.

Dlaczego trudno odejść od narcyza? Nie tylko przywiązanie zatrzymuje w związku

Nie wszystkie powody są związane z samym przywiązaniem. Czasem najważniejsze okazują się okoliczności życiowe.

W grę mogą wchodzić wspólne dzieci, kredyt, zależność finansowa, mieszkanie, presja rodziny czy lęk przed samotnością. Dla osoby mieszkającej za granicą dodatkową trudnością bywa brak bliskich na miejscu, ograniczona znajomość lokalnego systemu pomocy albo zależność od partnera w codziennych sprawach.

Systematyczny przegląd badań dotyczących osób pozostających w przemocowych związkach wskazał między innymi na troskę o dzieci, zaangażowanie w relację, zależność psychologiczną, poczucie winy i obawę przed brakiem wiarygodności w oczach otoczenia.

Dlatego pytanie „Dlaczego po prostu nie odejdziesz?” często pomija najważniejszą część problemu: co ta osoba musiałaby stracić, czego się obawia i jakiego wsparcia potrzebuje, żeby móc bezpiecznie zdecydować o swojej przyszłości?

Nie musisz udowodnić, że partner jest narcyzem, żeby potraktować swoje cierpienie poważnie

Z psychologicznego punktu widzenia, należy odróżnić: potoczne określenie „narcyz”, cechy narcystyczne i narcystyczne zaburzenie osobowości. To ostatnie jest rozpoznaniem klinicznym. Nie można go ustalić na podstawie kilku zachowań opisanych w internecie.

Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne podkreśla, że posiadanie cech narcystycznych nie jest równoznaczne z zaburzeniem osobowości. Znaczenie mają między innymi trwałość wzorca zachowania, jego nasilenie oraz wpływ na funkcjonowanie człowieka.

Z perspektywy osoby pozostającej w trudnej relacji najważniejsze pytanie nie musi jednak brzmieć: „Czy mój partner naprawdę jest narcyzem?” Kluczowe jest:

• Czy mogę swobodnie mówić o swoich potrzebach i emocjach?
• Co dzieje się, kiedy odmawiam lub stawiam granicę?
• Czy po konflikcie obie strony biorą odpowiedzialność za swoje zachowanie?
• Czy czuję się bezpiecznie, również wtedy, gdy partner jest niezadowolony?
• Jak zmieniło się moje samopoczucie i postrzeganie siebie od początku tej relacji?

Nie trzeba znać diagnozy partnera, żeby uznać powtarzające się poniżanie, zastraszanie lub kontrolowanie za problem wymagający reakcji.

Więcej o rozróżnieniu cech narcystycznych i zaburzenia osobowości piszemy w artykule „Narcyz w związku – jak rozpoznać cechy narcystyczne i chronić własne granice?”.

Jak psychoterapia może pomóc podjąć decyzję o odejściu?

Psychoterapia indywidualna nie powinna polegać na przekonywaniu pacjenta, że musi zakończyć związek. Jej zadaniem jest między innymi stworzenie warunków do zrozumienia własnych emocji, potrzeb i mechanizmów, które utrudniają podejmowanie decyzji.Zrozumienie, dlaczego trudno odejść od narcyza, może wymagać przyjrzenia się temu, skąd po kolejnym rozczarowaniu wraca nadzieja, dlaczego pojawia się silne poczucie winy oraz co sprawia, że potrzeby partnera stale wydają się ważniejsze od własnych

Istotnym obszarem bywa również odbudowywanie zaufania do siebie. Osoba, która przez długi czas słyszała, że przesadza lub niewłaściwie interpretuje wydarzenia, może potrzebować czasu, żeby ponownie zacząć traktować własne odczucia jako ważną informację.

Nie zawsze prowadzi to od razu do rozstania. Czasami pierwszym rezultatem terapii jest umiejętność nazwania tego, co dzieje się w związku. Innym razem — dostrzeganie własnych granic, odzyskiwanie kontaktu z bliskimi lub przygotowanie się do zmiany sytuacji życiowej.

Nie musisz być gotowa lub gotowy na odejście, żeby zacząć szukać pomocy.

Jeśli w relacji występują groźby, przemoc, kontrola lub obawa przed reakcją partnera na rozstanie, priorytetem powinno być bezpieczeństwo. Sam moment odejścia może wiązać się ze zwiększonym ryzykiem. W takich sytuacjach warto skorzystać również z organizacji zajmujących się przeciwdziałaniem przemocy i przygotować plan bezpieczeństwa, zamiast działać pod presją natychmiastowej decyzji.

Jeżeli trudno Ci zrozumieć, dlaczego pozostajesz w relacji, która powoduje Ci cierpienie, możesz zacząć od rozmowy z psychoterapeutą. W Psychology Change prowadzimy psychoterapię indywidualną online w języku polskim, również dla osób mieszkających za granicą. Pierwszym krokiem może być bezpłatna konsultacja wstępna.

Autor

Witold Prymakowski Psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change

Źródła

1. American Psychiatric Association (2024). What Is Narcissistic Personality Disorder? Psychiatry.org .
2. Risk factors for traumatic bonding and associations with PTSD symptoms: A moderated mediation (2023). „Child Abuse & Neglect”, 144, 106390.
3. Machado, A., Farinha, D. (2023). Men’s perceptions of why they stay in intimate partner violent heterosexual relationships: A systematic review. „Aggression and Violent Behavior”.
4. Smyth, M. R., Teicher, S., Wilde, D. J. (2024). How Does Denial, Minimization, Justifying, and Blaming Operate in Intimate Partner Abuse Committed by Men: A Systematic Review of the Literature. „Trauma, Violence, & Abuse”, 25(3), 1853–1870. National Institute for Health and Care Excellence. Domestic violence and abuse: multi-agency working, PH50.