Współuzależnienie – gdy życie kręci się wokół cudzego nałogu

Współuzależnienie nie zaczyna się od świadomej rezygnacji z własnego życia. Zwykle zaczyna się od troski o bliską osobę. Najpierw pojawia się niepokój, potem próby pomocy, rozmowy, kolejne obietnice i rozczarowania. Z czasem coraz więcej codziennych decyzji zależy od tego, czy osoba bliska dziś wypije, wróci do hazardu albo sięgnie po narkotyki.

Być może znasz ten stan: zanim otworzysz drzwi, zastanawiasz się, jaka atmosfera panuje w domu. Po sposobie mówienia próbujesz rozpoznać, czy wszystko jest w porządku. Sprawdzasz telefon, stan konta, odwołujesz spotkania, przejmujesz obowiązki. Nawet kiedy przez kilka dni panuje spokój, trudno się nim cieszyć, bo pozostaje obawa, że sytuacja znowu się powtórzy.

W swojej pracy w klinice psychoterapii online Psychology Change spotykam osoby, które przez lata funkcjonowały w takim napięciu. Często dopiero podczas rozmowy zaczynają dostrzegać, jak bardzo ich życie podporządkowało się uzależnieniu bliskiego człowieka.

Czym jest współuzależnienie?

Współuzależnienie to pojęcie stosowane w polskiej praktyce terapeutycznej do opisywania trudności, które mogą rozwijać się u osób pozostających w długotrwałej, obciążającej relacji z osobą uzależnioną.

Nie jest odrębną jednostką chorobową w międzynarodowych klasyfikacjach diagnostycznych. Nie oznacza też, że każda osoba mająca uzależnionego partnera lub partnerkę jest współuzależniona.

Najczęściej mówi się o współuzależnieniu w kontekście alkoholizmu, ale podobne doświadczenia mogą dotyczyć również bliskich osób uzależnionych od narkotyków czy hazardu.

Ważne jest, aby nie traktować współuzależnienia jako wady charakteru.

Brytyjski psycholog Jim Orford i jego współpracownicy, badając doświadczenia rodzin osób uzależnionych, zwrócili uwagę na znaczenie przewlekłego stresu. Bliscy próbują radzić sobie z niepewnością, konfliktami i konsekwencjami nałogu, wykorzystując dostępne im sposoby reagowania.

Niektóre z tych sposobów pomagają przetrwać trudny moment, ale z czasem mogą stać się źródłem dodatkowego obciążenia.

Dlatego zamiast oceniać zachowanie osoby współuzależnionej, warto najpierw zrozumieć warunki, w których przyszło jej funkcjonować.

Jak rozpoznać współuzależnienie?

Nie istnieje jeden zestaw objawów, który pozwala samodzielnie rozpoznać współuzależnienie. Pewne doświadczenia powtarzają się jednak szczególnie często.

• Myśli nieustannie krążą wokół zachowania osoby uzależnionej: gdzie jest, co robi, czy dotrzyma obietnicy.

• Pojawia się potrzeba kontrolowania sytuacji poprzez sprawdzanie telefonu, pieniędzy, ukrytego alkoholu lub innych sygnałów powrotu do nałogu.

• Coraz więcej obowiązków spada na jedną osobę, ponieważ druga nie wywiązuje się ze swoich zobowiązań.

• Problem jest ukrywany przed rodziną, znajomymi lub współpracownikami.

• Własne plany, odpoczynek i potrzeby schodzą na dalszy plan.

• Samopoczucie zależy przede wszystkim od tego, czy osoba uzależniona ma lepszy, czy gorszy okres.

• Pojawia się poczucie winy, wstyd i przekonanie, że trzeba zrobić jeszcze więcej, aby pomóc.

• Coraz trudniej określić, jakie zachowania są nieakceptowalne i gdzie przebiegają własne granice.

Ważne jest jednak nie tylko to, jakie zachowania występują, lecz także jakie potrzeby i obawy za nimi stoją.

Osoba sprawdzająca, czy partner lub partnerka wróciła do picia, może w rzeczywistości próbować odpowiedzieć na znacznie ważniejsze pytanie: czy dzisiejszy wieczór będzie bezpieczny?

Dlaczego osoba współuzależniona próbuje wszystko kontrolować?

Życie z osobą uzależnioną często oznacza życie w niepewności.

Nie wiadomo, czy kolejna obietnica zostanie dotrzymana, czy pieniądze przeznaczone na rachunki nie zostaną wydane, czy wspólne plany nie zostaną ponownie odwołane.

W takich warunkach naturalną reakcją może być próba przewidywania zagrożeń.

Zaczyna się od zwracania uwagi na drobiazgi. Zmianę tonu głosu, godzinę powrotu do domu, nietypowe zachowanie. Z czasem obserwowanie bliskiej osoby staje się niemal automatyczne.

Kontrola daje chwilowe poczucie wpływu. Jeśli uda się odpowiednio wcześnie zauważyć problem, być może można będzie zapobiec kolejnemu kryzysowi.

Jednak uzależnienie nie jest czymś, nad czym bliscy mogą sprawować pełną kontrolę.

W rezultacie osoba współuzależniona może pozostawać w ciągłym napięciu, nawet wtedy, gdy nic złego się nie dzieje.

To jeden z powodów, dla których życie z uzależnieniem bywa tak wyczerpujące. Trudno odpocząć, kiedy spokój nie oznacza poczucia bezpieczeństwa, lecz jedynie przerwę między kolejnymi trudnymi wydarzeniami.

Jak współuzależnienie prowadzi do utraty własnych granic?

Granice w relacji rzadko znikają nagle.

Na początku pojawia się sprzeciw wobec kolejnego kłamstwa, niespełnionej obietnicy czy wydanych pieniędzy. Potem przychodzą przeprosiny i deklaracje poprawy.

Kiedy sytuacja się powtarza, osoba bliska próbuje znaleźć sposób, aby ograniczyć jej konsekwencje.

Być może przejmuje kontrolę nad domowym budżetem. Rezygnuje ze spotkań towarzyskich, żeby uniknąć niezręcznych sytuacji. Zaczyna usprawiedliwiać zachowanie partnera lub partnerki przed otoczeniem.

Każda taka decyzja może mieć swoje uzasadnienie. Dopiero po dłuższym czasie widać, jak wiele rzeczy, które kiedyś wydawały się nie do przyjęcia, stało się częścią codzienności.

W pracy terapeutycznej często przyglądam się z pacjentami właśnie temu procesowi.

Nie chodzi o ocenianie wcześniejszych decyzji. Ważniejsze jest zrozumienie, dlaczego zostały podjęte i czy nadal służą osobie, która ponosi ich konsekwencje.

Stawianie granic nie polega na kontrolowaniu drugiego człowieka. Polega na określeniu, na co można się zgodzić, czego się potrzebuje i jakie działania można podjąć, aby zadbać o własne bezpieczeństwo.

Dlaczego tak trudno odejść od osoby uzależnionej?

„Dlaczego po prostu nie odejdziesz?”

To pytanie często słyszą osoby żyjące z uzależnionym partnerem lub partnerką. Dla kogoś z zewnątrz zakończenie związku może wydawać się oczywistym rozwiązaniem.

Tymczasem relacja nie składa się wyłącznie z trudnych doświadczeń.

Mogą w niej nadal istnieć miłość, przywiązanie, wspólne wspomnienia i okresy prawdziwej bliskości. Osoba uzależniona może podejmować leczenie, utrzymywać abstynencję i szczerze pragnąć zmiany.

Każdy spokojniejszy okres budzi nadzieję, że tym razem będzie inaczej.

Do tego dochodzą wspólne dzieci, mieszkanie, zobowiązania finansowe, obawa przed samotnością i niepewność dotycząca przyszłości.

Czasami najtrudniejsze nie jest samo odejście od obecnej relacji, lecz pogodzenie się z utratą tej, którą kiedyś miała ona być.

Można kochać bliską osobę i jednocześnie nie chcieć dłużej żyć w warunkach, które stwarza jej uzależnienie.

Te uczucia nie wykluczają się wzajemnie.

Dlatego w psychoterapii nie należy wywierać presji na pozostanie w związku ani na jego zakończenie. Ważne jest stworzenie przestrzeni, w której pacjent może zrozumieć własne potrzeby i podjąć decyzję uwzględniającą swoją sytuację oraz bezpieczeństwo.

Współuzależnienie a poczucie winy

Jednym z najbardziej obciążających doświadczeń osób współuzależnionych jest przekonanie, że mogły zrobić więcej.

Pojawiają się pytania:

„Może zabrakło mi cierpliwości?”

„Czy gdybym wcześniej zareagował, udałoby się temu zapobiec?”

„Może kolejny nawrót nastąpił przez naszą kłótnię?”

Takie myśli mogą być szczególnie silne, gdy osoba uzależniona przerzuca odpowiedzialność za swoje zachowanie na bliskich.

Z czasem można zacząć wierzyć, że odpowiednio dobrane słowa, unikanie konfliktów albo większa wyrozumiałość pozwolą zapobiec kolejnemu epizodowi picia czy grania.

To jednak odpowiedzialność, której nie sposób udźwignąć.

Bliscy mogą wspierać osobę uzależnioną, zachęcać do leczenia i decydować o własnych reakcjach. Nie mogą jednak zagwarantować, że druga osoba podejmie terapię lub utrzyma abstynencję.

Niektóre zachowania rodziny, takie jak spłacanie długów czy usprawiedliwianie kolejnych nieobecności, mogą ograniczać bezpośrednie konsekwencje nałogu. Nie oznacza to jednak, że bliscy są odpowiedzialni za uzależnienie.

W terapii pomagam pacjentom odróżniać troskę od przejmowania odpowiedzialności za decyzje drugiego człowieka.

O tym, dlaczego czasami czujemy przymus ratowania innych, piszę również w artykule o syndromie ratownika.

Jak współuzależnienie wpływa na zdrowie psychiczne?

Długotrwałe życie w napięciu może stopniowo odbijać się na zdrowiu.

Niektóre osoby zaczynają mieć problemy ze snem, odczuwają ciągłe zmęczenie lub trudności z koncentracją. Inne zauważają, że stały się bardziej drażliwe, wycofały się z kontaktów towarzyskich albo przestały czerpać przyjemność z codziennych aktywności.

Mogą pojawiać się objawy lękowe i depresyjne, poczucie osamotnienia oraz obniżona samoocena.

W badaniach dotyczących rodzin osób uzależnionych podkreśla się znaczenie przewlekłego stresu i obciążenia psychicznego. Dużą rolę odgrywają również dostępność wsparcia oraz sposoby radzenia sobie z trudną sytuacją.

Szczególnie bolesna bywa samotność.

Wiele osób przez lata nie mówi nikomu o problemie. Obawiają się oceny, wstydu albo konsekwencji ujawnienia sytuacji rodzinnej.

W rezultacie tracą możliwość otrzymania pomocy właśnie wtedy, gdy najbardziej jej potrzebują.

Nie każdy człowiek żyjący z osobą uzależnioną rozwinie zaburzenia psychiczne. Jeśli jednak napięcie, bezsenność czy obniżony nastrój utrzymują się i utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto poszukać profesjonalnego wsparcia.

Czy współuzależnienie ma swoje źródło w dzieciństwie?

Niektóre osoby współuzależnione dorastały w rodzinach, w których alkohol, konflikty lub nieprzewidywalność były częścią codzienności.

Dziecko żyjące w takich warunkach może nauczyć się rozpoznawać nastrój dorosłych, unikać konfliktów, przejmować obowiązki albo odkładać własne potrzeby na później.

W dorosłym życiu takie zachowania mogą wydawać się naturalnym sposobem budowania bliskich relacji.

Nie oznacza to jednak, że współuzależnienie zawsze wynika z doświadczeń dzieciństwa.

Może rozwinąć się również u osoby, która wcześniej tworzyła stabilne, bezpieczne związki. Samo długotrwałe życie z uzależnionym partnerem lub partnerką może prowadzić do zmian w sposobie reagowania na stres i organizowania codzienności.

Dlatego w psychoterapii ważne jest poznanie indywidualnej historii pacjenta, a nie dopasowywanie jej do z góry przyjętego schematu.

O wpływie dorastania w rodzinie z problemem alkoholowym piszę szerzej w artykule dotyczącym DDA, czyli dorosłych dzieci alkoholików.

Współuzależnienie a przemoc w związku

Uzależnienie nie oznacza automatycznie, że osoba nim dotknięta stosuje przemoc. Zdarza się jednak, że bliscy doświadczają zastraszania, poniżania, kontroli finansowej, gróźb lub przemocy fizycznej.

W takich sytuacjach zalecenie, aby po prostu nauczyć się stawiać granice, może być niewystarczające, a czasami niebezpieczne.

Jeżeli istnieje obawa przed reakcją drugiej osoby, najważniejsze jest bezpieczeństwo osoby doświadczającej przemocy oraz dzieci.

Warto skorzystać ze wsparcia specjalistów, którzy pomogą ocenić zagrożenie i zaplanować bezpieczne działania.

Pomoc można uzyskać między innymi poprzez Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” pod numerem 800 120 002.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy zadzwonić pod numer 112.

W relacjach, w których występuje przemoc lub zastraszanie, terapia par nie powinna być proponowana automatycznie. Najpierw konieczna jest ocena bezpieczeństwa.

Jak wygląda terapia współuzależnienia?

Jedną z najważniejszych rzeczy, które chcę podkreślić, jest to, że nie trzeba czekać, aż osoba uzależniona podejmie leczenie, aby samemu skorzystać z pomocy.

W terapii współuzależnienia uwaga stopniowo przestaje koncentrować się wyłącznie na zachowaniu bliskiej osoby.

Zaczynamy przyglądać się temu, jak życie z uzależnieniem wpłynęło na emocje, poczucie własnej wartości, granice i podejmowane decyzje.

W pracy z pacjentami staram się przede wszystkim zrozumieć, jakie doświadczenia doprowadziły do określonych sposobów reagowania i co obecnie utrudnia ich zmianę.

Psychoterapia może pomagać w:

• rozpoznawaniu własnych potrzeb i emocji,

• ograniczaniu nadmiernego poczucia odpowiedzialności za drugiego człowieka,

• uczeniu się stawiania granic,

• radzeniu sobie z lękiem i poczuciem winy,

• odbudowywaniu poczucia własnej wartości,

• podejmowaniu decyzji dotyczących przyszłości relacji.

Nie każda osoba zgłaszająca się na terapię chce zakończyć związek. Nie każda chce w nim pozostać.

Celem psychoterapii nie jest uratowanie rodziny za wszelką cenę, lecz pomoc pacjentowi w odzyskiwaniu wpływu na własne życie.

Wsparcie można znaleźć również w poradniach leczenia uzależnień oferujących pomoc bliskim oraz w grupach samopomocowych, takich jak Al-Anon, przeznaczonych dla rodzin i przyjaciół osób z problemem alkoholowym.

Czy terapia par może pomóc w związku z osobą uzależnioną?

W niektórych sytuacjach terapia par może stanowić wartościowe uzupełnienie leczenia uzależnienia.

Dotyczy to przede wszystkim relacji, w których obie osoby chcą pracować nad związkiem, istnieją odpowiednie warunki bezpieczeństwa, a problem uzależnienia jest właściwie leczony.

Nawet po rozpoczęciu abstynencji mogą utrzymywać się trudności z zaufaniem, komunikacją i bliskością.

Wspólna terapia pozwala przyjrzeć się tym doświadczeniom oraz zastanowić się, jak odbudowywać relację.

Nie zastępuje jednak leczenia uzależnienia i nie jest właściwym rozwiązaniem w każdej sytuacji, szczególnie gdy występuje przemoc lub zastraszanie.

O wpływie nałogu na bliską relację piszę w artykule uzależnienie a związek. Więcej informacji o wspólnej pracy terapeutycznej znajdziesz również na stronie terapii par online.

Jak wyjść ze współuzależnienia?

Wychodzenie ze współuzależnienia nie musi zaczynać się od rozstania ani od natychmiastowej zmiany całego życia.

Czasami pierwszym krokiem jest zauważenie, jak bardzo codzienność została podporządkowana problemowi drugiej osoby.

Warto zastanowić się, kiedy ostatnio udało się spokojnie odpocząć, spotkać z bliskimi albo podjąć decyzję bez obawy o reakcję partnera lub partnerki.

Pomocne może być również zadanie sobie kilku pytań:

• Za jakie zachowania bliskiej osoby czuję się odpowiedzialny?

• Na co rzeczywiście mam wpływ, a czego nie mogę kontrolować?

• Z jakich własnych potrzeb rezygnuję, próbując zapobiec kolejnemu kryzysowi?

• Kto zna moją sytuację i do kogo mogę zwrócić się po wsparcie?

• Co mogę zrobić, aby moje codzienne życie stało się bezpieczniejsze?

Nie trzeba od razu znać odpowiedzi.

Ważne jest stopniowe odzyskiwanie przestrzeni na własne potrzeby, emocje i decyzje.

Dla jednej osoby pierwszym krokiem będzie rozmowa z kimś zaufanym. Dla innej konsultacja psychoterapeutyczna albo kontakt z grupą wsparcia.

Nie istnieje jedna droga, która będzie odpowiednia dla wszystkich.

Pomoc dla osób współuzależnionych w Psychology Change

W klinice Psychology Change pomagamy zarówno osobom zmagającym się z uzależnieniem, jak i ich bliskim, którzy doświadczają psychicznych konsekwencji życia z nałogiem.

Jeśli od dłuższego czasu żyjesz w napięciu, próbujesz kontrolować zachowanie bliskiej osoby lub czujesz, że własne potrzeby przestały mieć znaczenie, możesz skorzystać z psychoterapii indywidualnej online.

Nie musisz rozpoczynać terapii z gotową decyzją dotyczącą przyszłości związku. Możesz zacząć od rozmowy o tym, co dzieje się w Twoim życiu i co jest obecnie najtrudniejsze.

Jeśli potrzebujesz pomocy w wyborze specjalisty, zapraszam Cię na bezpłatną, 20-minutową konsultację wstępną. Podczas rozmowy wspólnie przyjrzymy się Twojej sytuacji i zastanowimy się, jaka forma wsparcia będzie odpowiednia.

Jeśli natomiast szukasz pomocy dla osoby zmagającej się z nałogiem, informacje znajdziesz na stronie leczenia uzależnień online.

Współuzależnienie może sprawić, że przez lata najważniejszym pytaniem staje się: „Co jeszcze mogę zrobić, żeby bliska osoba przestała pić, grać albo brać?”.

Własna terapia daje przestrzeń na inne pytanie: „Jak chcę żyć i czego potrzebuję, żeby odzyskać poczucie bezpieczeństwa?”.

Nie zawsze można zmienić decyzje drugiego człowieka. Można jednak stopniowo odzyskiwać wpływ na własne życie.

Autor: Witold Prymakowski, psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change.

Źródła

1. Orford J., Copello A., Velleman R., Templeton L. (2010). Family members affected by a close relative’s addiction: The stress-strain-coping-support model. Drugs: Education, Prevention and Policy, 17(sup1), 36–43. https://doi.org/10.3109/09687637.2010.514801

2. Orford J., Velleman R., Copello A., Templeton L., Ibanga A. (2010). The experiences of affected family members: A summary of two decades of qualitative research. Drugs: Education, Prevention and Policy, 17(sup1), 44–62. https://doi.org/10.3109/09687637.2010.514192

3. Orford J., Templeton L., Velleman R., Copello A. (2005). Family members of relatives with alcohol, drug and gambling problems: A set of standardized questionnaires for assessing stress, coping and strain. Addiction, 100(11), 1611–1624. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2005.01178.x

4. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Alcohol-use disorders: diagnosis, assessment and management of harmful drinking and alcohol dependence. Wytyczne CG115, część dotycząca wsparcia rodzin i opiekunów. https://www.nice.org.uk/guidance/cg115/chapter/Recommendations

5. Miejskie Centrum Profilaktyki Uzależnień w Krakowie. Syndrom współuzależnienia. Materiał edukacyjny na podstawie opracowań PARPA. https://www.mcpu.krakow.pl/sites/default/files/syndrom_wspoluzaleznienia.pdf