Psychoterapia a terapia uzależnień – czym się różnią i do jakiego specjalisty się zgłosić?

Psychoterapia a terapia uzależnień – czym różnią się te formy pomocy i czy psychoterapeuta ma takie same kompetencje jak terapeuta uzależnień? Choć obie metody służą poprawie zdrowia psychicznego, różnią się przede wszystkim zakresem specjalizacji i przygotowaniem zawodowym osób prowadzących terapię. Wybór odpowiedniego specjalisty ma szczególne znaczenie, gdy problem dotyczy alkoholu, narkotyków, hazardu lub innych zachowań uzależniających.

Osoby szukające pomocy często zastanawiają się, czy wystarczy psychoterapia indywidualna online, czy potrzebna będzie specjalistyczna terapia uzależnień online.

Odpowiedź zależy od charakteru trudności, stopnia ich nasilenia oraz kwalifikacji terapeuty. Warto bowiem wiedzieć, że nie każdy psychoterapeuta specjalizuje się w leczeniu uzależnień, a terapeuta uzależnień posiada przygotowanie ukierunkowane właśnie na ten obszar.

Obie formy pomocy mogą się również uzupełniać.

Psychoterapia a terapia uzależnień – na czym polega podstawowa różnica?

Psychoterapia jest metodą leczenia i pomocy psychologicznej, wykorzystywaną w pracy z różnymi trudnościami emocjonalnymi, psychicznymi i relacyjnymi.

Może obejmować między innymi zaburzenia lękowe, depresję, trudności w relacjach, problemy z regulacją emocji czy utrwalone, niekorzystne wzorce zachowania.

Terapia uzależnień koncentruje się natomiast na rozpoznawaniu i leczeniu mechanizmów uzależnienia oraz ograniczaniu jego negatywnych konsekwencji.

Obejmuje pracę nad utratą kontroli, przymusem używania substancji lub podejmowania określonych zachowań, nawrotami oraz odbudowywaniem codziennego funkcjonowania.

Najważniejsza różnica nie polega na tym, że jedna forma terapii jest lepsza od drugiej, lecz na specjalizacji terapeuty i celach leczenia.

Co istotne, psychoterapia uzależnień sama w sobie jest formą oddziaływania psychoterapeutycznego. Nie należy więc traktować obu pojęć jako całkowicie odrębnych lub wzajemnie wykluczających się.

Kim jest psychoterapeuta i jakie ma kompetencje?

Psychoterapeuta to specjalista przygotowany do prowadzenia psychoterapii, czyli pracy z problemami psychicznymi i emocjonalnymi z wykorzystaniem określonych metod terapeutycznych.

W Polsce kształcenie psychoterapeutów obejmuje wieloletnie szkolenia podyplomowe, a konkretne wymagania zależą od ścieżki kwalifikacyjnej i obowiązujących przepisów.

W standardowych ścieżkach szkoleniowych istotne znaczenie mają przygotowanie teoretyczne, praktyka kliniczna, superwizja oraz rozwijanie kompetencji do prowadzenia procesu terapeutycznego.

Psychoterapeuci mogą pracować w różnych podejściach, między innymi:

• poznawczo-behawioralnym,
• psychodynamicznym,
• systemowym,
• humanistyczno-doświadczeniowym,
• integracyjnym.

W zależności od przygotowania i doświadczenia psychoterapeuta może pomagać osobom z zaburzeniami nastroju, zaburzeniami lękowymi, trudnościami w relacjach czy problemami związanymi z samooceną.

Ukończenie szkolenia psychoterapeutycznego nie oznacza jednak automatycznie posiadania specjalistycznych kwalifikacji w psychoterapii uzależnień.

Psychoterapeuta może zdobywać dodatkowe kompetencje w tym obszarze, a część specjalistów posiada kwalifikacje zarówno w psychoterapii ogólnej, jak i uzależnień.

Informacje dotyczące zawodu i ścieżek kwalifikacyjnych przedstawia Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.

Kim jest terapeuta uzależnień i jak wygląda jego wykształcenie?

Terapeuta uzależnień to potoczne określenie osoby zajmującej się pomocą pacjentom z problemami uzależnienia. W praktyce szczególnie ważne jest ustalenie jej rzeczywistych kwalifikacji zawodowych.

W polskim systemie ochrony zdrowia funkcjonuje między innymi tytuł specjalisty psychoterapii uzależnień.

Osoba posiadająca takie kwalifikacje jest przygotowana do pracy z pacjentami uzależnionymi od substancji psychoaktywnych oraz z osobami doświadczającymi określonych uzależnień behawioralnych.

Jej przygotowanie obejmuje między innymi:

• mechanizmy powstawania i utrzymywania się uzależnień;
• diagnozę problemów związanych z używaniem substancji i zachowaniami uzależniającymi;
• metody psychoterapii uzależnień;
• pracę nad motywacją do zmiany;
• rozpoznawanie sytuacji zwiększających ryzyko nawrotu;
• pracę z rodzinami i bliskimi osób uzależnionych;
• współpracę z lekarzami i innymi specjalistami.

Jak zdobywa się kwalifikacje specjalisty psychoterapii uzależnień?

W Polsce funkcjonowały wcześniej ścieżki certyfikacyjne nadzorowane przez Państwową Agencję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych oraz Krajowe Biuro do Spraw Przeciwdziałania Narkomanii.

Uzyskane w tych systemach certyfikaty specjalisty zachowują ważność.

Obecnie osoby rozpoczynające kształcenie mogą realizować czteroletnie szkolenie specjalizacyjne w dziedzinie psychoterapii uzależnień.

System ten obejmuje przygotowanie teoretyczne i praktyczne, pracę kliniczną oraz rozwijanie umiejętności terapeutycznych.

Za akredytację jednostek prowadzących szkolenia odpowiada Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego.

Szczegółowe informacje publikuje Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.

Warto podkreślić, że specjalista psychoterapii uzależnień nie musi być z wykształcenia psychologiem. Do szkolenia specjalizacyjnego dopuszczani są absolwenci określonych kierunków studiów, zgodnie z obowiązującymi wymaganiami.

O kompetencjach do prowadzenia terapii uzależnień decyduje więc odpowiednie przygotowanie specjalistyczne, a nie sam dyplom ukończenia psychologii.

Psychoterapia a terapia uzależnień – porównanie kompetencji specjalistów

Choć zakresy pracy obu specjalistów mogą się częściowo pokrywać, ich przygotowanie zawodowe ma nieco inny punkt ciężkości.

Nie jest to podział na specjalistów bardziej i mniej wykwalifikowanych.

Najważniejsze jest dopasowanie kompetencji terapeuty do problemu pacjenta.

Czym właściwie jest uzależnienie?

Uzależnienie nie sprowadza się do słabej woli, braku samodyscypliny czy niewłaściwego stylu życia.

Jest złożonym problemem zdrowotnym, w którym istotną rolę odgrywają procesy psychologiczne, biologiczne i społeczne.

Charakterystyczne mogą być trudności z kontrolowaniem używania substancji lub określonego zachowania, nadawanie mu coraz większego znaczenia oraz kontynuowanie go pomimo negatywnych konsekwencji.

Uzależnienie może wpływać na zdrowie, relacje rodzinne, pracę, sytuację finansową i codzienne funkcjonowanie.

Nie każda intensywna aktywność ani każde częste używanie substancji oznaczają jednak uzależnienie. Rozpoznanie wymaga oceny określonych objawów i ich wpływu na życie pacjenta.

Uzależnienia od substancji psychoaktywnych

Do tej grupy należą między innymi zaburzenia związane z używaniem:

• alkoholu;
• opioidów;
• substancji stymulujących, takich jak amfetamina czy kokaina;
• konopi;
• leków o potencjale uzależniającym, w tym niektórych leków uspokajających i nasennych;
• nikotyny.

Problemy związane z używaniem substancji mogą mieć różne nasilenie. Nie każda osoba pijąca alkohol w sposób ryzykowny spełnia kryteria uzależnienia, ale również taki wzorzec używania może wymagać profesjonalnej pomocy.

Uzależnienia behawioralne – hazard i gry komputerowe

Uzależnienia mogą dotyczyć także zachowań, które nie polegają na przyjmowaniu substancji psychoaktywnych.

W klasyfikacji ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia do zaburzeń związanych z zachowaniami uzależniającymi zaliczono między innymi:

• zaburzenie uprawiania hazardu;
• zaburzenie związane z graniem w gry cyfrowe lub wideo.

W języku potocznym mówi się również o uzależnieniu od internetu, zakupów, mediów społecznościowych czy pornografii.

Trzeba jednak zachować precyzję: nie wszystkie zachowania nazywane potocznie uzależnieniami stanowią odrębne rozpoznania diagnostyczne w ICD-11.

Nie oznacza to, że nie mogą prowadzić do poważnych trudności i wymagać pomocy psychologicznej.

Jak rozpoznać, że korzystanie z substancji lub określone zachowanie staje się problemem?

Niepokojące mogą być sytuacje, w których człowiek wielokrotnie próbuje ograniczyć picie, używanie substancji albo określone zachowanie, ale nie potrafi utrzymać podjętej decyzji.

Warto zwrócić uwagę między innymi na:

• utratę kontroli nad częstotliwością lub intensywnością zachowania;
• silną potrzebę sięgnięcia po substancję lub podjęcia określonej aktywności;
• zaniedbywanie obowiązków i ważnych relacji;
• kontynuowanie zachowania pomimo szkód zdrowotnych, finansowych lub rodzinnych;
• podporządkowywanie coraz większej części życia substancji lub aktywności;
• nawracanie do zachowania mimo wcześniejszych prób jego ograniczenia.

W przypadku niektórych substancji mogą również występować tolerancja i objawy odstawienne.

Pojedynczy objaw nie przesądza jednak o rozpoznaniu uzależnienia.

Jeżeli pojawiają się wątpliwości, warto skorzystać ze specjalistycznej konsultacji zamiast samodzielnie stawiać diagnozę.

Na czym polega terapia uzależnień?

Terapia uzależnień jest procesem terapeutycznym, którego celem jest pomoc pacjentowi w odzyskiwaniu kontroli nad własnym funkcjonowaniem i wprowadzaniu trwałych zmian.

W zależności od rodzaju uzależnienia oraz sytuacji zdrowotnej cele leczenia mogą obejmować abstynencję, ograniczenie szkód, zmniejszenie nasilenia problemowego zachowania lub inne uzgodnione cele kliniczne.

Nie istnieje jeden schemat terapii odpowiedni dla wszystkich pacjentów.

1. Rozpoznanie problemu i określenie potrzeb

Na początku specjalista poznaje historię pacjenta, charakter problemu oraz jego konsekwencje.

Istotne są również wcześniejsze próby zmiany, sytuacja rodzinna, stan zdrowia psychicznego i ewentualne współwystępowanie innych zaburzeń.

W niektórych sytuacjach konieczna może być konsultacja lekarska lub psychiatryczna.

2. Praca nad motywacją do zmiany

Nie każda osoba rozpoczynająca terapię jest przekonana, że chce całkowicie zrezygnować z substancji lub określonego zachowania.

Często pojawia się ambiwalencja: pacjent dostrzega negatywne konsekwencje uzależnienia, ale jednocześnie obawia się zmiany.

Terapia może pomagać w rozpoznaniu tej ambiwalencji, określeniu osobistych celów i rozwijaniu motywacji.

3. Zrozumienie mechanizmów uzależnienia

Pacjent uczy się rozpoznawać sytuacje, emocje i myśli, które zwiększają ryzyko sięgnięcia po substancję lub powrotu do problemowego zachowania.

Praca terapeutyczna może dotyczyć między innymi stresu, napięcia emocjonalnego, samotności, nawyków i sposobów radzenia sobie z trudnymi doświadczeniami.

4. Rozwijanie nowych sposobów radzenia sobie

Ważną częścią terapii uzależnień jest uczenie się reagowania na trudności bez automatycznego powracania do dotychczasowego zachowania.

Może to obejmować regulację emocji, rozpoznawanie sygnałów ostrzegawczych, planowanie działań w sytuacjach wysokiego ryzyka oraz odbudowywanie relacji.

5. Zapobieganie nawrotom

Nawrót nie musi oznaczać, że wcześniejsza praca terapeutyczna była bezwartościowa.

Jest jednak sygnałem wymagającym analizy sytuacji, ponownej oceny potrzeb i ewentualnej modyfikacji planu leczenia.

Terapia pomaga rozpoznawać okoliczności zwiększające ryzyko nawrotu i rozwijać strategie ograniczające to ryzyko.

Czy terapia uzależnień online jest skuteczna?

Terapia uzależnień może być prowadzona również online, jeżeli stan pacjenta i charakter problemu pozwalają na taką formę pracy.

Spotkania zdalne mogą ułatwiać regularne uczestnictwo w terapii, szczególnie osobom mieszkającym za granicą, w mniejszych miejscowościach lub mającym ograniczony dostęp do specjalistów.

Skuteczność zależy jednak od wielu czynników, między innymi rodzaju uzależnienia, zastosowanej metody, nasilenia objawów oraz indywidualnej sytuacji pacjenta.

Terapia online nie jest odpowiednim rozwiązaniem w każdej sytuacji.

Przykładowo odstawienie alkoholu lub leków uspokajających u osoby z zależnością fizyczną może wiązać się z groźnymi powikłaniami. W takich przypadkach konieczna bywa ocena lekarska i odpowiednio nadzorowane leczenie odstawienne.

Również poważne zaburzenia psychiczne, zagrożenie życia lub potrzeba intensywnego nadzoru medycznego mogą wymagać pomocy stacjonarnej.

O formie leczenia należy decydować na podstawie indywidualnej oceny, a nie wyłącznie wygody pacjenta.

W Psychology Change oferujemy terapię uzależnień online, umożliwiającą rozpoczęcie pracy nad problemem w formie zdalnych spotkań terapeutycznych.

Psychoterapia a terapia uzależnień – co wybrać, gdy występują również depresja lub lęk?

Uzależnienia mogą współwystępować z depresją, zaburzeniami lękowymi, doświadczeniami traumatycznymi i innymi problemami psychicznymi.

Nie zawsze można jednoznacznie określić, który problem pojawił się jako pierwszy.

Czasami substancje psychoaktywne są wykorzystywane jako sposób radzenia sobie z napięciem lub trudnymi emocjami. W innych przypadkach ich używanie samo nasila objawy psychiczne.

Dlatego nie należy zakładać, że wystarczy zająć się wyłącznie jednym obszarem.

U części pacjentów wskazana jest zintegrowana pomoc, obejmująca psychoterapię uzależnień, leczenie psychiatryczne i pracę nad współwystępującymi trudnościami.

Właśnie dlatego wybór specjalisty powinien uwzględniać pełny obraz problemu, a nie tylko jego najbardziej widoczne objawy.

Czy rodzina osoby uzależnionej również może potrzebować terapii?

Uzależnienie często wpływa nie tylko na osobę bezpośrednio doświadczającą problemu, ale również na jej bliskich.

Partnerzy, dzieci i inni członkowie rodziny mogą przeżywać przewlekły stres, lęk, niepewność oraz trudności związane z utratą zaufania.

Zdarza się, że życie rodzinne zaczyna koncentrować się wokół zachowania osoby uzależnionej.

Wsparcie psychologiczne dla bliskich może pomagać w rozpoznawaniu własnych potrzeb, stawianiu granic i radzeniu sobie z emocjonalnymi konsekwencjami sytuacji.

Nie trzeba czekać, aż osoba uzależniona zdecyduje się rozpocząć leczenie.

Rodzina również ma prawo do profesjonalnej pomocy.

Kiedy zgłosić się do psychoterapeuty, a kiedy do terapeuty uzależnień?

Jeżeli głównym problemem są trudności emocjonalne, zaburzenia lękowe, obniżony nastrój lub problemy w relacjach, odpowiednim punktem wyjścia może być psychoterapia prowadzona przez specjalistę mającego doświadczenie w danym obszarze.

Gdy dominują trudności związane z alkoholem, narkotykami, hazardem lub innymi zachowaniami uzależniającymi, warto poszukać osoby posiadającej specjalistyczne przygotowanie do leczenia uzależnień.

Jeżeli oba rodzaje trudności występują jednocześnie, pomoc powinna uwzględniać je łącznie.

Nie trzeba jednak samodzielnie rozstrzygać, jaka forma terapii będzie najlepsza.

Właściwie przeprowadzona konsultacja wstępna pozwala określić charakter problemu i zaproponować odpowiedni kierunek dalszego postępowania.

Psychoterapia a terapia uzależnień – jak wybrać odpowiednią pomoc?

Psychoterapia i terapia uzależnień nie konkurują ze sobą. Są formami profesjonalnego wsparcia, które mogą odpowiadać na różne potrzeby pacjentów i wzajemnie się uzupełniać.

Najważniejsze jest to, aby osoba prowadząca terapię miała kwalifikacje i doświadczenie odpowiednie do charakteru problemu.

Uzależnienie nie jest oznaką słabości ani powodem do wstydu. Jest problemem zdrowotnym, w przypadku którego dostępne są metody leczenia i wsparcia.

Podjęcie terapii nie oznacza, że wszystkie trudności natychmiast znikną. Może jednak stać się początkiem realnej zmiany, odbudowy poczucia sprawczości i poprawy jakości życia.

W Klinice Psychology Change oferujemy zarówno psychoterapię indywidualną online, jak i terapię uzależnień online.

Jeżeli nie wiesz, która forma pomocy będzie odpowiednia, możesz rozpocząć od bezpłatnej konsultacji wstępnej. Podczas rozmowy wspólnie przyjrzymy się Twojej sytuacji i pomożemy określić odpowiedni kierunek wsparcia.

Autor

Witold Prymakowski – psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Kliniki Psychology Change.

Źródła i literatura

1. Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom. „Specjalizacja w dziedzinie psychoterapii uzależnień”. Informacje o aktualnym systemie kształcenia i kwalifikacjach specjalistów. KCPU.
2. Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego. „Program szkolenia specjalizacyjnego w dziedzinie psychoterapii uzależnień”. Dokument opisujący zakres wiedzy, umiejętności i przygotowania zawodowego specjalistów. Program CMKP.
3. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej. „Psycholog – pytania i odpowiedzi”. Informacje o ścieżkach kształcenia i kwalifikacjach psychoterapeutów. Gov.pl.
4. Ministerstwo Zdrowia. „Opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień”. Informacje o organizacji i formach leczenia. Gov.pl.
5. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO). International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11). Klasyfikacja zaburzeń związanych z używaniem substancji i zachowaniami uzależniającymi. ICD-11.