Dlaczego czuję się gorsza od innych, mimo że odnoszę sukcesy?

Poczucie bycia gorszym od innych może towarzyszyć nawet osobom, które odnoszą sukcesy, są cenione w pracy i dobrze radzą sobie z codziennymi obowiązkami. Z zewnątrz ich życie wygląda na udane. Osiągają kolejne cele, zdobywają uznanie i słyszą komplementy. Mimo to mają wrażenie, że inni są bardziej kompetentni, ciekawsi, atrakcyjniejsi albo po prostu lepsi.

Każde osiągnięcie przynosi krótką satysfakcję, po której pojawia się kolejny powód do niezadowolenia. Awans przestaje cieszyć, gdy okazuje się, że ktoś zarabia więcej. Ukończony projekt wydaje się niewystarczająco dobry. Komplement wywołuje zakłopotanie zamiast radości.

Problem nie zawsze polega na braku sukcesów. Czasami polega na tym, że człowiek nie potrafi uznać ich za wystarczający powód, by dobrze myśleć o sobie.

Skąd bierze się poczucie bycia gorszym od innych?

Porównywanie się z innymi jest naturalnym mechanizmem psychologicznym. Pomaga oceniać własne możliwości, rozumieć normy społeczne i określać miejsce w grupie.

Trudności pojawiają się wtedy, gdy porównania stają się podstawowym sposobem oceniania własnej wartości.

Człowiek nie zastanawia się już, czy jest zadowolony ze swojego życia. Zamiast tego sprawdza, czy osiągnął więcej niż inni, czy wygląda równie dobrze i czy podejmuje właściwe decyzje.

Co istotne, takie porównania bywają wybiórcze.

Możemy zestawiać własne słabości z najmocniejszymi stronami innych osób. Porównujemy swoje codzienne trudności z ich widocznymi sukcesami, nie mając dostępu do pełnego obrazu ich życia.

W efekcie niemal zawsze znajdujemy kogoś, kto wypada lepiej w wybranej dziedzinie.

Dlaczego sukcesy nie poprawiają mojej samooceny?

Wiele zależy od tego, na jakich podstawach człowiek buduje poczucie własnej wartości.

Jeżeli jest ono silnie związane z osiągnięciami, sukces może przynosić ulgę, ale niekoniecznie trwałą satysfakcję.

Przykładowo osoba przekonana, że zasługuje na uznanie wyłącznie wtedy, gdy jest najlepsza, może cieszyć się awansem tylko do momentu, w którym dowie się o sukcesie kogoś innego.

Osiągnięcie nie zmienia wtedy podstawowego przekonania o sobie. Staje się jedynie kolejnym dowodem, który trzeba nieustannie dostarczać.

Powstaje mechanizm warunkowej samooceny: „Jestem wartościowy, jeśli osiągam odpowiednio dużo”.

Problem polega na tym, że warunki te mogą stale się zmieniać.

Więcej o źródłach i mechanizmach samooceny przeczytasz w artykule Niska samoocena – skąd się bierze i jak psychoterapia pomaga ją odbudować?.

Poczucie bycia gorszym od innych a syndrom oszusta

Osoby, które odnoszą sukcesy, ale nie potrafią ich uznać, czasami doświadczają również zjawiska określanego jako syndrom oszusta.

Mogą uważać, że ich osiągnięcia są wynikiem szczęścia, przypadku albo błędnej oceny innych ludzi.

Pojawiają się myśli:

• „Dostałem tę pracę, bo akurat nie było lepszych kandydatów”.
• „Gdyby naprawdę wiedzieli, ile nie umiem, nie powierzyliby mi tego zadania”.
• „Następnym razem na pewno okaże się, że nie jestem wystarczająco dobry”.

Syndrom oszusta nie jest odrębnym zaburzeniem psychicznym. Opisuje jednak doświadczenie, w którym człowiek ma trudność z przypisywaniem sukcesów własnym umiejętnościom.

Nie każda osoba z niską samooceną doświadcza tego mechanizmu i nie każdy, kto przeżywa syndrom oszusta, ma ogólnie niskie poczucie własnej wartości.

O tym zjawisku pisaliśmy również w artykule Syndrom oszusta.

Dlaczego tak trudno mi przyjmować komplementy?

Kiedy pozytywna opinia innych ludzi nie zgadza się z utrwalonym przekonaniem o sobie, może pojawić się dyskomfort.

Osoba, która uważa się za niewystarczająco kompetentną, może interpretować pochwałę jako przesadę, uprzejmość albo wynik nieznajomości jej rzeczywistych możliwości.

Zamiast przyjąć komplement, natychmiast go umniejsza.

„To nic takiego”.

„Każdy by sobie poradził”.

„Po prostu miałam szczęście”.

Takie reakcje mogą podtrzymywać negatywny obraz siebie. Sukcesy są pomniejszane, natomiast błędy i niepowodzenia traktowane jako potwierdzenie własnej niewystarczalności.

W psychologii poznawczej zwraca się uwagę na znaczenie utrwalonych przekonań, które wpływają na sposób interpretowania nowych informacji.

Jeśli człowiek jest przekonany, że nie zasługuje na uznanie, może łatwiej dostrzegać informacje zgodne z tym przekonaniem niż te, które mu przeczą.

Czy poczucie bycia gorszym od innych może wynikać z dzieciństwa?

Wcześniejsze doświadczenia mogą wpływać na sposób oceniania siebie w dorosłym życiu.

Dziecko, które często słyszy porównania z rodzeństwem lub rówieśnikami, może stopniowo zacząć postrzegać własną wartość przez pryzmat osiągnięć.

Podobnie może działać sytuacja, w której pochwały pojawiają się przede wszystkim za dobre wyniki, natomiast błędy spotykają się z silną krytyką.

Z czasem człowiek może przyswoić przekonanie, że akceptacja zależy od tego, jak dobrze sobie radzi.

Nie oznacza to jednak, że poczucie niższości zawsze wynika z relacji z rodzicami. Znaczenie mogą mieć również doświadczenia szkolne, relacje rówieśnicze, środowisko zawodowe, presja społeczna czy późniejsze trudne wydarzenia.

Dlatego w pracy psychologicznej ważniejsze od szukania jednej uniwersalnej przyczyny jest zrozumienie indywidualnej historii konkretnej osoby.

Jak przestać porównywać się z innymi?

Całkowite wyeliminowanie porównań nie jest ani konieczne, ani szczególnie realistyczne. Można jednak zmieniać sposób, w jaki na nie reagujemy.

Pierwszym krokiem jest zauważenie momentów, w których porównanie przestaje dostarczać informacji, a zaczyna służyć ocenianiu własnej wartości.

Warto wtedy zastanowić się:

• Czy porównuję podobne sytuacje, czy tylko wybrane fragmenty życia?
• Czy sukces innej osoby rzeczywiście oznacza moje niepowodzenie?
• Czy oceniłbym bliską osobę równie surowo jak siebie?
• Czy potrafię wskazać coś, co ma dla mnie znaczenie niezależnie od opinii innych?

Pomocne bywa również oddzielanie własnych celów od oczekiwań otoczenia.

Czasami człowiek przez wiele lat dąży do osiągnięć, które mają zapewnić mu uznanie, choć nie przynoszą mu osobistej satysfakcji.

Zmiana może polegać nie tylko na bardziej życzliwym myśleniu o sobie, lecz także na ponownym zastanowieniu się, według jakich kryteriów chcemy oceniać własne życie.

Jak psychoterapia pomaga zmienić poczucie bycia gorszym od innych?

W psychoterapii przyglądamy się temu, w jaki sposób człowiek buduje obraz siebie i dlaczego tak dużą rolę odgrywa w nim ocena innych.

Dla jednej osoby najważniejszym problemem będzie perfekcjonizm. Dla innej lęk przed odrzuceniem, trudność z przyjmowaniem uznania albo przekonanie, że na akceptację trzeba nieustannie zasługiwać.

Praca terapeutyczna może obejmować rozpoznawanie tych przekonań, analizowanie sposobów reagowania na sukcesy i porażki oraz rozwijanie bardziej elastycznego podejścia do własnej wartości.

Ważnym elementem bywa również przyglądanie się relacjom. Osoba, która przez lata próbowała spełniać oczekiwania innych, może mieć trudność z rozpoznawaniem własnych potrzeb i wyrażaniem odmiennego zdania.

Psychoterapia nie polega na przekonywaniu człowieka, że jest lepszy od innych. Jej celem może być między innymi budowanie takiego poczucia własnej wartości, które nie wymaga ciągłego udowadniania swojej przewagi.

Kiedy warto poszukać pomocy?

Jeżeli poczucie bycia gorszym od innych sprawia, że nie potrafisz cieszyć się osiągnięciami, stale obawiasz się oceny albo podejmujesz decyzje przede wszystkim po to, by zasłużyć na uznanie, warto przyjrzeć się temu bliżej.

Nie musisz czekać, aż trudności doprowadzą do poważnego kryzysu.

W Psychology Change możesz skorzystać z psychoterapii indywidualnej online. Bezpłatna konsultacja wstępna pozwala porozmawiać o Twojej sytuacji i zastanowić się, jaka forma pomocy będzie odpowiednia.

Autor: Witold Prymakowski

Psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change.

Źródła

1. American Psychological Association. Self-esteem. APA Dictionary of Psychology. https://dictionary.apa.org/self-esteem
2. Centre for Clinical Interventions (CCI). Improving Self-Esteem. Materiały psychoedukacyjne dotyczące niskiej samooceny i utrwalonych przekonań o sobie. https://www.cci.health.wa.gov.au/Resources/Looking-After-Yourself/Self-Esteem
3. Clance P. R., Imes S. A. (1978). The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), 241–247. https://doi.org/10.1037/h0086006
4. Festinger L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140. https://doi.org/10.1177/001872675400700202