Depresja sezonowa – objawy, przyczyny i sposoby leczenia
Jesienią coraz trudniej wstać rano, po pracy brakuje energii, a rzeczy, które jeszcze niedawno sprawiały przyjemność, przestają cieszyć. Kiedy dni stają się krótsze, wiele osób zauważa pogorszenie nastroju. Nie zawsze jest to jednak zwykłe jesienne przygnębienie. Depresja sezonowa może powodować objawy, które utrudniają codzienne funkcjonowanie i wymagają profesjonalnej pomocy.
W naszej klinice jesienią i zimą podczas psychoterapii spotykamy się z pytaniami, jak rozpoznać depresję sezonową, czym różni się od chwilowego spadku nastroju oraz jakie metody leczenia mogą przynieść poprawę.
Czym jest depresja sezonowa?
Depresja sezonowa to potoczne określenie zaburzenia afektywnego sezonowego, znanego również jako seasonal affective disorder (SAD). Chodzi o nawracające epizody depresyjne, których występowanie wiąże się z określoną porą roku.
Najczęściej objawy pojawiają się jesienią lub zimą, a ustępują wiosną. Z mojego doświadczenia klinicznego wynika, że istnieje również rzadsza postać, w której pogorszenie nastroju występuje w miesiącach wiosennych i letnich.
Jako psycholog i psychoterapeuta podkreślam, że depresja sezonowa nie jest po prostu gorszym samopoczuciem podczas pochmurnej pogody. W klasyfikacjach diagnostycznych sezonowość opisuje wzorzec występowania epizodów zaburzeń nastroju, a nie odrębną chorobę niezależną od depresji.
Rozpoznanie wymaga uwzględnienia historii objawów, ich nasilenia oraz tego, czy powtarzają się w kolejnych latach.
Depresja sezonowa – objawy, które warto znać
Objawy depresji sezonowej mogą przypominać objawy innych epizodów depresji. Nie ograniczają się do smutku ani niechęci do wychodzenia z domu.
Do częstych dolegliwości należą:
- obniżony nastrój utrzymujący się przez znaczną część dnia;
- utrata zainteresowania aktywnościami, które wcześniej sprawiały przyjemność;
- wyraźne zmęczenie i brak energii;
- trudności z koncentracją i podejmowaniem decyzji;
- wycofywanie się z kontaktów społecznych;
- poczucie beznadziejności, winy lub niskiej wartości;
- zmiany apetytu i rytmu snu.
W zimowym wzorcu depresji sezonowej szczególnie często obserwuje się zwiększoną senność, trudności ze wstawaniem oraz wzmożony apetyt, niekiedy połączony z większą ochotą na produkty bogate w węglowodany.
Nie u każdej osoby występują wszystkie objawy. U części pacjentów dominują zmęczenie i spowolnienie, u innych przede wszystkim utrata zainteresowań oraz obniżony nastrój.
Jeśli najbardziej dokuczliwa jest utrata zdolności odczuwania przyjemności, warto przeczytać również artykuł „Anhedonia – dlaczego nic mnie nie cieszy?”.
Dlaczego depresja sezonowa pojawia się jesienią i zimą?
Dokładne przyczyny depresji sezonowej nie zostały w pełni wyjaśnione. Badania wskazują jednak na znaczenie zmian ilości światła dziennego oraz procesów biologicznych związanych z regulacją nastroju i snu.
Mniej światła dziennego
Jesienią i zimą dni stają się krótsze. Zmienia się ilość światła docierającego do organizmu, co może wpływać na funkcjonowanie wewnętrznego zegara biologicznego.
U niektórych osób te zmiany wiążą się z większą sennością, obniżeniem energii oraz trudnościami w utrzymaniu regularnego rytmu dnia.
Rytm dobowy i melatonina
Melatonina uczestniczy w regulacji cyklu snu i czuwania. Zmiany w jej wydzielaniu mogą być jednym z elementów mechanizmu depresji sezonowej.
Nie oznacza to jednak, że każdy przypadek depresji sezonowej wynika z nadmiaru melatoniny. To złożone zaburzenie, na które wpływa więcej niż jeden czynnik.
Indywidualna podatność
Znaczenie mogą mieć również wcześniejsze epizody depresji, występowanie zaburzeń nastroju w rodzinie i indywidualna wrażliwość na sezonowe zmiany.
Dlatego dwie osoby mieszkające w tym samym mieście i mające podobny tryb życia mogą zupełnie inaczej reagować na jesień i zimę.
Depresja sezonowa czy jesienna chandra – jak rozpoznać różnicę?
Nie każde pogorszenie samopoczucia jesienią oznacza depresję.
Przy przejściowym obniżeniu nastroju człowiek zwykle nadal potrafi cieszyć się niektórymi aktywnościami, wykonywać obowiązki i wracać do równowagi po odpoczynku lub przyjemnym wydarzeniu.
W depresji objawy są bardziej uporczywe. Mogą utrzymywać się przez co najmniej dwa tygodnie, obejmować znaczną część dnia i wpływać na pracę, relacje, sen oraz codzienne czynności.
Istotna jest również powtarzalność. Jeśli podobne epizody pojawiają się w określonych porach roku, warto powiedzieć o tym specjaliście.
Nie należy jednak czekać dwóch lat na potwierdzenie sezonowego wzorca, jeśli objawy już teraz są nasilone. Pomocy można szukać podczas pierwszego epizodu.
Czy depresja sezonowa może występować mimo normalnego funkcjonowania?
Tak. Nie każda osoba z depresją przestaje chodzić do pracy czy wykonywać codzienne obowiązki.
Niektórzy przez długi czas utrzymują dotychczasową aktywność kosztem ogromnego wysiłku. Z zewnątrz mogą sprawiać wrażenie dobrze funkcjonujących, choć po powrocie do domu nie mają siły na nic więcej.
Pojawia się wówczas myśl: „Skoro pracuję i robię to, co trzeba, chyba nie mogę mieć depresji”.
Tymczasem zdolność do wykonywania obowiązków nie wyklucza problemów ze zdrowiem psychicznym.
Warto zwrócić uwagę nie tylko na to, czy udaje się funkcjonować, lecz także na to, jakim kosztem.
Podobne trudności opisujemy w artykule o zmęczeniu psychicznym.
Jak leczyć depresję sezonową?
Leczenie zależy od nasilenia objawów, wcześniejszych epizodów depresji, ogólnego stanu zdrowia oraz indywidualnych potrzeb pacjenta.
Psychoterapia
Psychoterapia może pomagać w rozpoznawaniu i zmianie sposobów myślenia oraz zachowań, które podtrzymują objawy depresyjne.
W leczeniu depresji sezonowej badano między innymi terapię poznawczo-behawioralną dostosowaną do sezonowego charakteru trudności.
Jednym z jej elementów jest aktywizacja behawioralna, czyli stopniowe powracanie do ważnych aktywności, nawet jeśli początkowo nie towarzyszy im motywacja ani przyjemność.
Fototerapia
Fototerapia polega na korzystaniu ze specjalnych lamp emitujących światło o odpowiednim natężeniu. Może być pomocna w zimowej postaci depresji sezonowej.
Nie jest to jednak metoda, którą każdy powinien stosować samodzielnie. Przy niektórych chorobach oczu, przyjmowanych lekach oraz zaburzeniach afektywnych dwubiegunowych konieczna jest szczególna ostrożność i konsultacja lekarska.
Zwykła lampka biurkowa nie jest równoważna urządzeniu przeznaczonemu do fototerapii.
Farmakoterapia
W części przypadków lekarz może zalecić leki przeciwdepresyjne. Decyzja zależy między innymi od nasilenia objawów, historii choroby i odpowiedzi na wcześniejsze leczenie.
Nie należy samodzielnie rozpoczynać ani odstawiać farmakoterapii.
Codzienne nawyki wspierające leczenie
Regularny rytm snu, aktywność fizyczna, kontakt ze światłem dziennym i utrzymywanie relacji społecznych mogą wspierać samopoczucie.
Nie zastępują jednak leczenia, jeśli występuje epizod depresyjny.
Podobnie suplementacja witaminy D nie jest uniwersalnym sposobem leczenia depresji sezonowej. Wyniki badań nad jej skutecznością w tym wskazaniu są niejednoznaczne.
Co zrobić, kiedy co roku jesienią wraca depresja sezonowa?
Jeżeli pogorszenie nastroju regularnie pojawia się w podobnym okresie, warto zacząć obserwować jego przebieg.
Pomocne może być zapisywanie, kiedy występują pierwsze objawy, jak zmieniają się sen i apetyt oraz które codzienne czynności stają się trudniejsze.
Takie informacje mogą ułatwić diagnozę i planowanie leczenia.
U osób z rozpoznanym nawracającym wzorcem sezonowym specjalista może rozważyć rozpoczęcie odpowiednich działań jeszcze przed okresem, w którym zwykle pojawiają się objawy.
Nie warto jednak traktować kolejnej trudnej jesieni jako czegoś, co po prostu trzeba przeczekać.
Kiedy zgłosić się po pomoc?
Jeśli obniżony nastrój, utrata energii lub zainteresowań utrzymują się i utrudniają codzienne funkcjonowanie, warto skonsultować się z psychologiem, psychoterapeutą lub lekarzem.
W przypadku myśli samobójczych, zamiaru odebrania sobie życia lub bezpośredniego zagrożenia bezpieczeństwa potrzebna jest pilna pomoc. W Polsce można zadzwonić pod numer 112 lub zgłosić się na najbliższy szpitalny oddział ratunkowy.
Depresja sezonowa nie jest oznaką słabości ani braku silnej woli. To problem zdrowotny, który można diagnozować i leczyć.
W Klinice Psychology Change możesz rozpocząć od bezpłatnej konsultacji psychoterapeutycznej online. Pomożemy Ci ustalić, jaka forma wsparcia będzie odpowiednia.
Autor: Witold Prymakowski
Psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Kliniki Psychology Change.