Klinika Psychoterapii Psychology Change

Czy DDA to to samo co współuzależnienie?

DDA a współuzależnienie – te dwa pojęcia bywają używane zamiennie, choć opisują różne doświadczenia psychologiczne. DDA odnosi się do dorastania w rodzinie z problemem alkoholowym, natomiast współuzależnienie jest określeniem pewnych wzorców funkcjonowania w bliskiej relacji z osobą uzależnioną. Różnice między DDA a współuzależnieniem są istotne, ponieważ podobne zachowania, takie jak nadmierna odpowiedzialność za innych, trudności ze stawianiem granic czy lęk przed odrzuceniem, mogą mieć odmienne źródła.

Czy osoba wychowana w rodzinie alkoholowej musi w dorosłości doświadczać współuzależnienia? Dlaczego niektórzy ludzie czują się odpowiedzialni za emocje i decyzje partnera? I czy można zmienić sposób budowania relacji, który przez wiele lat wydawał się jedynym możliwym?

Odpowiedzi wymagają przyjrzenia się nie tylko samym pojęciom, lecz przede wszystkim doświadczeniom człowieka i mechanizmom, które mogą kształtować jego dorosłe życie.

DDA – kiedy dzieciństwo wpływa na dorosłe relacje

DDA to skrót od określenia Dorosłe Dzieci Alkoholików. Odnosi się do osób, które wychowywały się w rodzinach, gdzie przynajmniej jeden z rodziców doświadczał problemów związanych z alkoholem.

Dzieciństwo w takim środowisku może wiązać się z nieprzewidywalnością, napięciem emocjonalnym, zaniedbywaniem potrzeb dziecka lub koniecznością dostosowywania się do zmieniających się zachowań dorosłych.

Nie każda rodzina z problemem alkoholowym funkcjonuje jednak w ten sam sposób. Nie wszystkie dzieci doświadczają przemocy, zaniedbania czy braku więzi. Znaczenie mają między innymi nasilenie uzależnienia, relacja z drugim rodzicem, dostępność wsparcia i indywidualne zasoby dziecka.

W niektórych rodzinach dziecko bardzo wcześnie uczy się rozpoznawać emocje dorosłych. Obserwuje ton głosu, sposób poruszania się rodzica, jego nastrój i zachowanie, próbując przewidzieć, czy wieczór będzie spokojny.

Takie dostosowanie może pełnić funkcję ochronną. Problem pojawia się wtedy, gdy sposób reagowania wykształcony w dzieciństwie pozostaje aktywny również w dorosłych relacjach, mimo że okoliczności uległy zmianie.

Osoba może na przykład odczuwać silny lęk przed konfliktem, nawet jeśli partner nie zachowuje się agresywnie. Sama możliwość nieporozumienia wywołuje napięcie, ponieważ w przeszłości konflikt wiązał się z nieprzewidywalnymi konsekwencjami.

Nie jest to jednak reguła dotycząca wszystkich osób DDA.

DDA opisuje określone doświadczenie rodzinne, a nie zestaw cech osobowości, który musi wystąpić u każdego dorosłego dziecka osoby uzależnionej.

Czym jest współuzależnienie?

Współuzależnienie to pojęcie wykorzystywane do opisywania trudności, które mogą pojawiać się u osób pozostających w bliskiej relacji z człowiekiem uzależnionym.

Najczęściej odnosi się do partnerów i małżonków osób nadużywających alkoholu, chociaż bywa stosowane także w szerszym kontekście relacji rodzinnych.

Wyobraźmy sobie osobę, której partner od lat ma problem z piciem.

Początkowo próbuje ona pomóc: rozmawia, zachęca do leczenia, wspiera w trudnych momentach. Z czasem coraz większa część jej życia zaczyna koncentrować się wokół zachowania partnera.

Sprawdza, czy wrócił trzeźwy, przewiduje możliwe konflikty, odwołuje własne plany, przejmuje jego obowiązki i próbuje ograniczać konsekwencje picia.

Jej samopoczucie staje się coraz silniej zależne od tego, czy partner pije, jak się zachowuje i czy dotrzymuje obietnic.

Właśnie takie wzorce bywają opisywane jako współuzależnienie.

Należy jednak zachować ostrożność. Współuzależnienie nie jest odrębnym rozpoznaniem psychiatrycznym w ICD-11 ani DSM-5-TR, a samo pojęcie nie ma jednej powszechnie przyjętej definicji naukowej.

Co więcej, część zachowań uznawanych za przejawy współuzależnienia może być zrozumiałą reakcją na przewlekły stres, niepewność i trudne warunki życia.

Dlatego nie należy traktować każdej osoby wspierającej uzależnionego partnera jako współuzależnionej.

DDA a współuzależnienie – na czym polega podstawowa różnica?

Najważniejsza różnica dotyczy kontekstu powstawania trudności.

DDA odnosi się do historii życia człowieka. Współuzależnienie opisuje określony sposób funkcjonowania w relacji.

Osoba DDA dorastała w rodzinie z problemem alkoholowym, ale w dorosłości może tworzyć stabilne związki, dobrze rozpoznawać własne potrzeby i nie doświadczać trudności określanych jako współuzależnienie.

Z kolei osoba wychowana w bezpiecznym środowisku może wejść w związek z partnerem uzależnionym i po latach zacząć podporządkowywać swoje życie jego zachowaniu.

W pierwszym przypadku istotne są doświadczenia rozwojowe. W drugim szczególne znaczenie ma aktualna dynamika relacji i sposób radzenia sobie z jej obciążeniami.

Oba obszary mogą się jednak nakładać.

Człowiek, który w dzieciństwie nauczył się odpowiadać za emocje rodzica, może w dorosłości łatwiej powracać do podobnego sposobu funkcjonowania. Nie oznacza to jednak, że taki scenariusz jest nieunikniony.

Dlaczego DDA może czuć się odpowiedzialne za innych?

Jednym z doświadczeń występujących w części rodzin z problemem alkoholowym jest odwrócenie ról między dzieckiem a dorosłym.

Zjawisko to określa się jako parentyfikację.

Dziecko przejmuje obowiązki lub odpowiedzialność emocjonalną, które powinny należeć do rodziców. Może opiekować się rodzeństwem, pocieszać jednego z dorosłych, łagodzić konflikty albo próbować utrzymywać spokój w domu.

W takiej sytuacji zaczyna uczyć się, że jego własne potrzeby są mniej ważne niż potrzeby pozostałych członków rodziny.

W dorosłości może pojawić się przekonanie: „Jeżeli ktoś bliski cierpi, muszę coś zrobić. Jeżeli nie potrafię mu pomóc, zawodzę”.

Osoba może mieć trudność z odpoczynkiem, odmawianiem lub proszeniem o wsparcie. Niekiedy doświadcza silnego poczucia winy podczas odpoczynku, ponieważ przyzwyczaiła się do nieustannego reagowania na potrzeby innych.

Nie oznacza to, że odpowiedzialność czy troska o bliskich są czymś niewłaściwym.

Problemem staje się sytuacja, w której człowiek przestaje rozpoznawać granicę między wspieraniem drugiej osoby a przejmowaniem odpowiedzialności za jej życie.

Dlaczego osoba współuzależniona próbuje kontrolować partnera?

Zachowania kontrolujące bywają interpretowane jako potrzeba dominacji. W relacjach z osobą uzależnioną mogą jednak wynikać przede wszystkim z lęku i poczucia bezradności.

Jeżeli partner wielokrotnie obiecuje ograniczenie picia, a następnie nie dotrzymuje słowa, druga osoba może stopniowo tracić poczucie bezpieczeństwa.

Zaczyna sprawdzać, przewidywać i kontrolować, ponieważ próbuje zmniejszyć niepewność.

Pojawia się przekonanie, że jeśli będzie wystarczająco uważna, uda jej się zapobiec kolejnemu kryzysowi.

Takie zachowania mogą przynosić chwilowe poczucie ulgi, ale często wiążą się z ogromnym obciążeniem psychicznym.

Osoba zaczyna żyć w ciągłym napięciu, a jej własne potrzeby pozostają niezaspokojone.

Nie można jednak pomijać kontekstu. Sprawdzanie, czy partner jest trzeźwy przed odebraniem dziecka ze szkoły, może być racjonalnym działaniem chroniącym bezpieczeństwo rodziny, a nie przejawem psychopatologii.

Dlatego ocena sytuacji wymaga zrozumienia rzeczywistych zagrożeń, a nie jedynie przypisania zachowaniu określonej etykiety.

Czy DDA częściej wybierają partnerów uzależnionych?

Wokół DDA funkcjonuje wiele uproszczeń, w tym przekonanie, że dorosłe dzieci alkoholików nieświadomie poszukują partnerów podobnych do swoich rodziców.

Takie twierdzenie jest zbyt daleko idące.

Doświadczenia rodzinne mogą wpływać na wzorce przywiązania, oczekiwania wobec bliskości i sposób reagowania na konflikty. Nie oznacza to jednak, że osoba DDA musi wybierać partnerów uzależnionych lub tworzyć trudne relacje.

Badania nad dziećmi osób z problemem alkoholowym pokazują zróżnicowane konsekwencje rozwojowe. U części osób obserwuje się większą podatność na trudności emocjonalne i interpersonalne, u innych dobre przystosowanie i znaczną odporność psychiczną.

Warto również pamiętać, że podobne problemy z zaufaniem, poczuciem bezpieczeństwa czy regulacją emocji mogą wynikać z różnych doświadczeń, nie tylko z alkoholizmu rodzica.

Wczesne relacje mają znaczenie dla rozwoju człowieka, ale nie przesądzają o jego przyszłości. Nawet utrwalone trudności z zaufaniem po dzieciństwie mogą stopniowo ulegać zmianie dzięki nowym doświadczeniom i pracy psychoterapeutycznej.

Czy współuzależnienie może występować bez doświadczeń DDA?

Tak. To bardzo ważne rozróżnienie.

Wyobraźmy sobie kobietę, która dorastała w stabilnej rodzinie, miała dobre relacje z rodzicami i przez wiele lat funkcjonowała w satysfakcjonującym związku.

Po pewnym czasie jej partner zaczyna coraz częściej pić. Początkowo problem wydaje się przejściowy. Później pojawiają się konflikty, niespełnione obietnice i trudności finansowe.

Kobieta stopniowo przejmuje coraz więcej obowiązków, próbuje kontrolować picie partnera i rezygnuje z własnych planów.

Jej sposób funkcjonowania zmienia się pod wpływem aktualnych doświadczeń, a niekoniecznie wcześniejszych trudności z dzieciństwa.

To pokazuje, dlaczego współuzależnienia nie należy utożsamiać z DDA.

W obu sytuacjach mogą występować podobne reakcje emocjonalne, ale ich historia i znaczenie psychologiczne mogą być zupełnie inne.

Czy nadmierna troska o innych zawsze oznacza współuzależnienie?

Nie. Wspieranie bliskiej osoby, opiekuńczość i gotowość do poświęceń są naturalnymi elementami wielu relacji.

Trudność pojawia się wtedy, gdy troska staje się jednostronna, długotrwale obciąża człowieka i prowadzi do zaniedbywania własnego zdrowia, bezpieczeństwa lub podstawowych potrzeb.

Ważne jest również rozróżnienie między pomocą a umożliwianiem utrzymywania szkodliwych zachowań.

Na przykład przejmowanie wszystkich obowiązków osoby uzależnionej może czasami ograniczać jej kontakt z konsekwencjami własnych decyzji.

Nie oznacza to jednak, że każda pomoc podtrzymuje uzależnienie. W niektórych sytuacjach wsparcie jest niezbędne, zwłaszcza gdy chodzi o bezpieczeństwo dzieci, zdrowie lub dostęp do leczenia.

Dlatego nie istnieje prosta zasada, zgodnie z którą bliskim osób uzależnionych należy zalecać całkowite wycofanie pomocy.

Istotne jest rozpoznanie, jakie działania rzeczywiście służą bezpieczeństwu i zdrowiu wszystkich zainteresowanych.

Jak DDA i współuzależnienie wpływają na poczucie własnej wartości?

Osoby doświadczające trudności związanych z dzieciństwem lub przewlekłym obciążeniem w relacji mogą stopniowo tracić kontakt z własnymi potrzebami.

Czasami poczucie wartości zaczyna zależeć od tego, czy udało się pomóc drugiej osobie, uniknąć konfliktu albo spełnić czyjeś oczekiwania.

W takim sposobie funkcjonowania trudno dostrzec własne osiągnięcia i potrzeby niezależnie od ocen otoczenia.

Może pojawić się przekonanie: „Jestem wartościowa tylko wtedy, gdy jestem komuś potrzebna”.

Innym razem człowiek zaczyna odczuwać silny lęk przed odrzuceniem, który utrudnia wyrażanie sprzeciwu i podejmowanie samodzielnych decyzji.

Warto jednak unikać traktowania tych mechanizmów jako cech charakterystycznych dla wszystkich osób DDA lub wszystkich bliskich osób uzależnionych.

Podobne trudności mogą występować również u ludzi, którzy nie mają takich doświadczeń.

W psychoterapii najważniejsze jest zrozumienie indywidualnej historii człowieka, a nie dopasowanie go do gotowego schematu.

Czy DDA i współuzależnienie wymagają takiej samej psychoterapii?

Nie zawsze, ponieważ podobne trudności mogą mieć różne źródła i wymagać odmiennego sposobu pracy.

W przypadku osoby DDA istotne może być przyjrzenie się doświadczeniom z dzieciństwa, relacjom z opiekunami, sposobom regulowania emocji oraz przekonaniom dotyczącym własnej wartości i odpowiedzialności.

Jeśli dominującym problemem jest aktualna relacja z osobą uzależnioną, większe znaczenie może mieć praca nad granicami, radzeniem sobie z przewlekłym stresem, poczuciem bezpieczeństwa i odzyskiwaniem wpływu na własne życie.

Nie zawsze konieczne jest szczegółowe analizowanie całej historii dzieciństwa. Podobnie nie każda osoba DDA potrzebuje terapii ukierunkowanej na uzależnienia.

Dobór pomocy powinien wynikać z rzeczywistych trudności, ich nasilenia i indywidualnych celów pacjenta.

Dla części osób odpowiednią formą wsparcia może być psychoterapia online, umożliwiająca regularną pracę nad emocjami, wzorcami relacyjnymi i sposobami radzenia sobie z trudnościami.

Jeśli problemy dotyczą bezpośrednio funkcjonowania pary, a obie osoby chcą pracować nad relacją, w określonych sytuacjach pomocna może być również terapia par. Nie zastępuje ona jednak leczenia uzależnienia ani działań służących zapewnieniu bezpieczeństwa.

Czy można zmienić wzorce wyniesione z dzieciństwa lub trudnej relacji?

Tak. Wcześniejsze doświadczenia mogą wpływać na sposób budowania relacji, ale nie muszą determinować całego dorosłego życia.

Zmiana często rozpoczyna się od zauważenia mechanizmów, które przez lata działały automatycznie.

Osoba może zacząć rozpoznawać, kiedy przejmuje odpowiedzialność za emocje innych, dlaczego tak trudno jej odmówić albo skąd bierze się przekonanie, że konflikt oznacza zagrożenie dla relacji.

Z czasem możliwe staje się rozwijanie innych sposobów reagowania: bardziej świadome wyrażanie potrzeb, stawianie granic, tolerowanie niezgody i budowanie poczucia bezpieczeństwa niezależnie od zachowania drugiego człowieka.

Nie oznacza to, że proces jest szybki lub pozbawiony trudności.

Ważne jednak, aby pamiętać, że doświadczenia DDA nie są wyrokiem, a pozostawanie w trudnej relacji z osobą uzależnioną nie oznacza, że człowiek utracił możliwość decydowania o własnym życiu.

DDA i współuzależnienie – podobne trudności, różne historie

DDA i współuzależnienie mogą wiązać się z podobnymi emocjami: lękiem, poczuciem winy, nadmierną odpowiedzialnością czy trudnościami z wyznaczaniem granic.

Nie są jednak tym samym.

DDA odnosi się do doświadczenia dorastania w rodzinie z problemem alkoholowym. Współuzależnienie opisuje określone wzorce funkcjonowania w relacji z osobą uzależnioną, choć samo pojęcie nie ma jednoznacznego statusu diagnostycznego.

Oba doświadczenia mogą współwystępować, ale jedno nie oznacza automatycznie drugiego.

Najważniejsze nie jest więc znalezienie etykiety, która najlepiej opisuje człowieka, lecz zrozumienie, co sprawia mu trudność, jakie potrzeby pozostają niezaspokojone i co może pomóc mu odzyskać większą swobodę w budowaniu relacji.

Historia życia ma znaczenie, ale nie musi wyznaczać jego dalszego przebiegu.

Umów darmową konsultację wstępną. Nasza udokumentowana skuteczność w doborze terapeuty wynosi 98,7%. Dowiedz się, jak to robimy i dlaczego nasza metoda jest skuteczniejsza niż dobór terapeuty przez algorytm.

Do zobaczenia!

Autor: Witold Prymakowski, psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change.

Źródła naukowe

  1. Park, S., Schepp, K. G. (2015). A Systematic Review of Research on Children of Alcoholics: Their Inherent Resilience and Vulnerability. Journal of Child and Family Studies, 24, 1222–1231. https://doi.org/10.1007/s10826-014-9930-7

  2. Velleman, R., Templeton, L. (2007). Understanding and modifying the impact of parents’ substance misuse on children. Advances in Psychiatric Treatment, 13(2), 79–89. https://doi.org/10.1192/apt.bp.106.002386

  3. Orford, J., Velleman, R., Natera, G., Templeton, L., Copello, A. (2013). Addiction in the family is a major but neglected contributor to the global burden of adult ill-health. Social Science & Medicine, 78, 70–77. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2012.11.036

  4. Hooper, L. M. (2007). The Application of Attachment Theory and Family Systems Theory to the Phenomena of Parentification. The Family Journal, 15(3), 217–223. https://doi.org/10.1177/1066480707301290

  5. World Health Organization. International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11). https://icd.who.int/

Czy DDA to to samo co współuzależnienie?
Witold Prymakowski

Witold Prymakowski, psycholog, certyfikowany psychoterapeuta. Dyrektor kliniczny w Psychology Change.