Apatia – kiedy znika motywacja i chęć do działania?

Apatia może sprawić, że codzienne życie zaczyna wymagać znacznie większego wysiłku niż wcześniej. Człowiek odkłada obowiązki, przestaje inicjować spotkania, coraz rzadziej podejmuje aktywności, które dotychczas były częścią jego życia. Nie zawsze towarzyszy temu smutek. Czasami najbardziej charakterystyczne jest poczucie obojętności.

Osoba doświadczająca apatii może wiedzieć, że powinna zadzwonić do przyjaciela, wyjść na spacer albo zająć się zaległymi sprawami. Nie potrafi jednak przełożyć tej wiedzy na działanie. Nawet kiedy ma czas i odpowiednie warunki, trudno jej rozpocząć jakąkolwiek aktywność.

Otoczenie może interpretować takie zachowanie jako lenistwo, brak ambicji albo niewystarczające zaangażowanie. Tymczasem apatia bywa objawem różnych trudności psychicznych i zdrowotnych. Nie zawsze jest kwestią motywacji, którą można odzyskać dzięki większej samodyscyplinie.

Czym jest apatia i jak ją rozpoznać?

W psychologii i medycynie apatia oznacza obniżenie motywacji i aktywności ukierunkowanej na cel. Może obejmować zachowanie, procesy poznawcze oraz zaangażowanie emocjonalne.

W praktyce osoba doświadczająca apatii może:

• rzadziej samodzielnie podejmować działania, nawet jeśli wcześniej była aktywna;
• odkładać proste obowiązki bez wyraźnej przyczyny;
• ograniczać kontakty społeczne i inicjowanie rozmów;
• wykazywać mniejsze zainteresowanie planowaniem przyszłości;
• sprawiać wrażenie emocjonalnie obojętnej wobec spraw, które dawniej były dla niej ważne.

Nie wszystkie te objawy muszą występować jednocześnie.

Istotna jest również zmiana w stosunku do wcześniejszego sposobu funkcjonowania. Osoba, która zawsze preferowała spokojny tryb życia i niewiele kontaktów społecznych, nie musi doświadczać apatii. Niepokojące może być natomiast wyraźne ograniczenie aktywności, które wcześniej podejmowała spontanicznie.

Brak motywacji nie zawsze oznacza lenistwo

Lenistwo jest potoczną oceną zachowania, a nie rozpoznaniem klinicznym. Często zakłada się w nim, że człowiek mógłby działać, ale po prostu nie chce.

W przypadku apatii sytuacja może wyglądać inaczej.

Wyobraźmy sobie osobę, która przez wiele lat regularnie spotykała się ze znajomymi. Teraz przestaje odpowiadać na propozycje spotkań. Nie dlatego, że pokłóciła się z przyjaciółmi albo świadomie wybrała samotność. Po prostu coraz rzadziej odczuwa impuls, żeby cokolwiek zaplanować.

Podobnie może wyglądać wykonywanie codziennych obowiązków. Człowiek dostrzega, że trzeba zrobić zakupy czy uporządkować mieszkanie, ale rozpoczęcie działania staje się zaskakująco trudne.

W takich sytuacjach powtarzanie sobie, że należy się bardziej postarać, może jedynie zwiększać frustrację.

Ważniejsze jest zrozumienie, co spowodowało zmianę poziomu aktywności.

Apatia a anhedonia – dlaczego to nie jest to samo?

Choć oba doświadczenia mogą występować jednocześnie, dotyczą nieco innych aspektów funkcjonowania.

Apatia wiąże się przede wszystkim z obniżeniem motywacji i inicjowania działań. Anhedonia oznacza zmniejszoną zdolność odczuwania przyjemności lub zainteresowania przyjemnymi doświadczeniami.

Osoba doświadczająca apatii może mieć trudność z rozpoczęciem aktywności, choć po jej podjęciu nadal potrafi czerpać z niej satysfakcję.

Przy anhedonii problem może dotyczyć samego odczuwania przyjemności. Nawet jeśli człowiek podejmuje dawniej lubiane zajęcia, nie przynoszą mu one oczekiwanego zadowolenia.

To rozróżnienie jest przydatne, ale w rzeczywistym życiu granica nie zawsze jest wyraźna. Utrata zainteresowań, ograniczenie aktywności i trudności z przeżywaniem przyjemności mogą się wzajemnie nakładać.

Szerzej wyjaśniamy to w artykule Anhedonia – dlaczego nic mnie już nie cieszy?.

Skąd bierze się apatia?

Apatia nie ma jednej przyczyny. Może pojawiać się w różnych sytuacjach i towarzyszyć odmiennym problemom zdrowotnym.

Depresja i inne trudności psychiczne

Obniżenie motywacji, utrata zainteresowań oraz zmniejszona aktywność mogą występować w przebiegu depresji.

Nie każda osoba z depresją doświadcza jednak apatii w takim samym stopniu. Podobnie nie każda osoba apatyczna choruje na depresję.

Znaczenie mają pozostałe objawy, ich nasilenie oraz czas trwania. W depresji mogą pojawiać się również obniżony nastrój, zaburzenia snu, poczucie bezwartościowości, trudności z koncentracją czy myśli samobójcze.

Długotrwałe przeciążenie

Przewlekły stres i wyczerpanie mogą prowadzić do ograniczenia aktywności. Człowiek stopniowo rezygnuje z dodatkowych zajęć, ponieważ coraz trudniej mu sprostać codziennym wymaganiom.

Nie musi to jednak oznaczać apatii w znaczeniu klinicznym. Czasami dominującym problemem jest zmęczenie, a ograniczenie aktywności stanowi reakcję na przeciążenie.

O tej różnicy przeczytasz w artykule Zmęczenie psychiczne – kiedy odpoczynek przestaje wystarczać?.

Choroby neurologiczne i inne przyczyny zdrowotne

Apatia może również występować w przebiegu niektórych chorób neurologicznych, między innymi choroby Parkinsona czy chorób otępiennych. Bywa związana ze zmianami w funkcjonowaniu obszarów mózgu uczestniczących w motywacji i inicjowaniu działania.

Zmniejszenie aktywności może towarzyszyć także innym chorobom, zaburzeniom snu lub działaniu niektórych leków.

Dlatego szczególnie ważne jest, aby nie traktować apatii wyłącznie jako problemu psychologicznego. Nowa, utrzymująca się albo nasilająca zmiana zachowania wymaga odpowiedniej oceny zdrowotnej.

Kiedy brak chęci do działania powinien niepokoić?

Każdy człowiek miewa okresy mniejszej motywacji. Po intensywnym tygodniu możemy nie mieć ochoty na spotkania, dodatkowe obowiązki czy aktywności wymagające zaangażowania.

Samo takie doświadczenie nie jest powodem do rozpoznawania zaburzenia.

Warto jednak zwrócić uwagę na sytuację, w której zmiana utrzymuje się przez dłuższy czas i zaczyna obejmować coraz więcej obszarów życia.

Osoba może zaniedbywać codzienne potrzeby, ograniczać relacje, rezygnować z wcześniej ważnych aktywności albo przestawać podejmować decyzje dotyczące przyszłości.

Szczególnego znaczenia nabiera sytuacja, gdy bliscy zauważają wyraźną zmianę, której sam zainteresowany nie postrzega jako problemu.

Jeśli apatia pojawia się nagle, towarzyszą jej zaburzenia świadomości, nowe objawy neurologiczne albo poważne trudności z codziennym funkcjonowaniem, konieczna jest pilna ocena medyczna.

Co może pomóc w odzyskaniu aktywności?

Sposób postępowania zależy od przyczyny apatii. Nie istnieje jedna metoda, która będzie odpowiednia dla każdej osoby.

Jeśli trudności wynikają z depresji, potrzebne może być leczenie ukierunkowane na zaburzenie nastroju. W przypadku chorób neurologicznych podstawowe znaczenie ma diagnostyka i odpowiednia opieka medyczna.

Kiedy problem wiąże się z przeciążeniem albo utrwalonym wycofywaniem się z aktywności, pomocne bywa stopniowe przywracanie codziennych działań.

Nie chodzi o natychmiastowy powrót do wcześniejszego tempa życia.

Dla osoby, która od dłuższego czasu ma trudność z inicjowaniem działań, zaplanowanie wielu ambitnych celów może okazać się przytłaczające. Bardziej realistyczne jest rozpoczęcie od niewielkich, konkretnych aktywności.

Może to być krótki spacer, przygotowanie posiłku albo umówienie jednego spotkania.

W niektórych trudnościach depresyjnych wykorzystuje się aktywizację behawioralną, czyli podejście pomagające stopniowo odbudowywać zaangażowanie w codzienne życie.

Ważne jest jednak, aby nie sprowadzać apatii do problemu, który można rozwiązać samym tworzeniem listy zadań.

Jak wspierać bliską osobę, która stała się apatyczna?

Zmiana zachowania bliskiego człowieka może budzić bezradność. Szczególnie wtedy, gdy osoba, która wcześniej była aktywna i zaangażowana, zaczyna wycofywać się z relacji oraz codziennych obowiązków.

Naturalną reakcją otoczenia bywa zachęcanie do działania. Bliscy proponują spotkania, aktywności i kolejne sposoby spędzania czasu.

Takie wsparcie może być pomocne, ale nie zawsze przynosi oczekiwany rezultat.

Naciskanie, krytykowanie albo porównywanie z wcześniejszym sposobem funkcjonowania może zwiększać napięcie w relacji.

Warto zamiast tego spokojnie nazwać zauważoną zmianę i zapytać, jak dana osoba doświadcza swojej sytuacji. Można również zaoferować konkretną pomoc w umówieniu konsultacji lub wykonaniu codziennych obowiązków.

Jeżeli apatia jest nasilona, ważne jest wspieranie kontaktu z odpowiednim lekarzem lub psychoterapeutą, a nie oczekiwanie, że sama mobilizacja rozwiąże problem.

Czy psychoterapia pomaga w apatii?

Psychoterapia może być pomocna, szczególnie gdy apatia wiąże się z depresją, przewlekłym stresem, trudnościami emocjonalnymi albo utrwalonym wycofywaniem się z aktywności.

Podczas spotkań można przyjrzeć się temu, kiedy zaczęła się zmiana, jakie sytuacje jej towarzyszyły oraz co utrudnia podejmowanie działań.

Ważne jest również rozróżnienie, czy człowiek nie podejmuje aktywności z powodu wyczerpania, lęku przed niepowodzeniem, utraty zainteresowań czy rzeczywistego obniżenia motywacji.

Choć z zewnątrz zachowania te mogą wyglądać podobnie, wymagają odmiennego rozumienia i postępowania.

W niektórych sytuacjach psychoterapia będzie jednym z elementów pomocy, a w innych konieczne okaże się przede wszystkim leczenie medyczne.

Apatia nie powinna być oceniana wyłącznie przez pryzmat tego, ile człowiek robi. Ważniejsze jest zrozumienie, dlaczego przestał podejmować działania, które wcześniej były dla niego naturalne.

Jeżeli zauważasz u siebie utrzymujący się brak motywacji, wycofanie z codziennych aktywności albo trudności emocjonalne, możesz skorzystać z psychoterapii indywidualnej online.

Pierwszym krokiem może być bezpłatna konsultacja wstępna, podczas której porozmawiamy o Twojej sytuacji i możliwościach dalszej pomocy.

Autor: Witold Prymakowski

Psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change.

Źródła

1. Robert P. i in. (2009). Proposed diagnostic criteria for apathy in Alzheimer’s disease and other neuropsychiatric disorders. European Psychiatry, 24(2), 98–104. https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2008.09.001
2. Husain M., Roiser J.P. (2018). Neuroscience of apathy and anhedonia: a transdiagnostic approach. Nature Reviews Neuroscience, 19, 470–484. https://doi.org/10.1038/s41583-018-0029-9
3. World Health Organization (WHO). Depressive disorder (depression).
4. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Depression in adults: treatment and management. Guideline NG222. https://www.nice.org.uk/guidance/ng222