Związek z narcyzem – jak rozpoznać cechy narcystyczne i chronić własne granice?
Słowo „narcyz” weszło do codziennego języka. Nazywamy tak partnera, który jest skupiony na sobie, źle znosi krytykę, potrzebuje uwagi albo zachowuje się egoistycznie. Problem polega na tym, że nie każda trudna, egocentryczna czy dominująca osoba ma narcystyczne zaburzenie osobowości.
W psychologii warto rozróżnić cechy narcystyczne, patologiczny narcyzm oraz narcystyczne zaburzenie osobowości (NPD). To ostatnie jest rozpoznaniem klinicznym i nie można go postawić partnerowi na podstawie kilku zachowań obserwowanych w związku. American Psychiatric Association opisuje NPD jako utrwalony wzorzec obejmujący m.in. wielkościowe postrzeganie siebie, silną potrzebę podziwu oraz trudności w zakresie empatii.
Z mojej perspektywy, jako psychologa, znacznie ważniejsze od pytania „czy mój partner jest narcyzem?” bywa inne: „jak funkcjonuję w tej relacji i co dzieje się ze mną pod jej wpływem?”.
Jakie są cechy narcystyczne?
Narcyzm nie zawsze wygląda jak ostentacyjna pewność siebie i przekonanie o własnej wyjątkowości.
Badania pokazują bardziej złożony obraz. Obok grandiozności mogą występować duża wrażliwość na ocenę, niestabilna samoocena, wstyd, poczucie niedoskonałości lub silne reakcje na krytykę. W literaturze opisuje się między innymi grandiozalne i podatne na zranienie przejawy narcyzmu, które mogą współwystępować u tej samej osoby.
W relacji uwagę mogą zwracać między innymi:
- silna potrzeba uznania i podziwu,
- poczucie szczególnych uprawnień,
- trudność w przyjmowaniu krytyki,
- wykorzystywanie innych do realizacji własnych celów,
- trudności z uwzględnianiem potrzeb i perspektywy partnera,
- problemy z przyjęciem odpowiedzialności za własne zachowanie,
- silna koncentracja na własnym statusie, sukcesie lub sposobie, w jaki dana osoba jest postrzegana.
Pojedyncza cecha nadal nie oznacza zaburzenia osobowości. Znaczenie ma trwałość wzorca, jego nasilenie oraz wpływ na funkcjonowanie człowieka i jego relacje.
Jak może wyglądać narcyz w związku?
W relacji partnerskiej trudności związane z nasilonymi cechami narcystycznymi mogą szczególnie ujawniać się wtedy, gdy potrzeby partnerów zaczynają się ze sobą kolidować.
Partner może oczekiwać podporządkowania jego potrzebom, źle reagować na odmowę albo odbierać krytykę jako szczególnie dotkliwe zagrożenie. Konflikt może przestać dotyczyć konkretnego problemu, a zacząć służyć obronie własnego obrazu siebie.
Badania nad patologicznym narcyzmem wskazują właśnie na istotne trudności interpersonalne. Mogą one dotyczyć między innymi dominacji, mściwości czy naruszania granic w relacjach.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba z cechami narcystycznymi zachowuje się w ten sam sposób.
Narcyzm czy po prostu egoizm?
To ważne rozróżnienie, ponieważ internetowe treści często zamieniają termin „narcyz” w etykietę dla każdego trudnego partnera.
Człowiek może być egoistyczny, emocjonalnie niedojrzały, źle komunikować swoje potrzeby albo zachowywać się raniąco, bez spełniania kryteriów jakiegokolwiek zaburzenia osobowości.
Dlatego w swojej pracy klinicznej nie zachęcam do diagnozowania partnera na odległość. Dla osoby cierpiącej w relacji często bardziej użyteczne jest przyjrzenie się konkretnym zachowaniom.
Czy możesz stawiać granice? Czy Twoje potrzeby mają znaczenie? Co dzieje się podczas konfliktu? Czy druga osoba potrafi uznać swój udział w tym problemie? Jak reaguje, kiedy się z nią nie zgadzasz?
Odpowiedzi mogą powiedzieć o jakości relacji więcej niż sama etykieta „narcyz”.
Co dzieje się z partnerem osoby o silnych cechach narcystycznych?
Długotrwałe funkcjonowanie w trudnej relacji może sprawić, że człowiek zaczyna coraz bardziej koncentrować się na reakcjach drugiej osoby.
Może rezygnować z poruszania niektórych tematów, częściej podważać własną ocenę sytuacji albo ograniczać swoje potrzeby, żeby uniknąć kolejnego konfliktu.
W gabinecie istotne jest dla mnie wtedy nie tylko zachowanie partnera, lecz także to, czy pacjent nadal czuje, że ma w związku prawo do własnych emocji, granic i decyzji.
Jeżeli relacja wiąże się dodatkowo z poniżaniem, zastraszaniem, izolowaniem, kontrolowaniem lub innymi formami przemocy, problem wykracza poza kwestię narcyzmu. Priorytetem staje się wówczas bezpieczeństwo osoby, która tego doświadcza.
Czy narcyz może się zmienić?
Tak postawione pytanie jest zbyt ogólne. Cechy osobowości nie są przełącznikiem, który można po prostu wyłączyć, a przebieg terapii zależy między innymi od nasilenia trudności oraz gotowości danej osoby do pracy.
Nie jest jednak prawdą, że osoba z narcystycznym zaburzeniem osobowości z definicji nie może się zmienić.
Współczesne badania opisują możliwość poprawy funkcjonowania, choć proces bywa stopniowy i długotrwały. Istotne mogą być między innymi motywacja do terapii, zdolność do refleksji, regulacja emocji, poczucie sprawczości oraz zaangażowanie w relacje.
To ważna informacja, ale nie oznacza, że partner powinien bez końca czekać na zmianę drugiej osoby.
Czy psychoterapia może pomóc?
Psychoterapia może dotyczyć dwóch zupełnie różnych sytuacji.
Osoba dostrzegająca u siebie trudności związane z narcystycznym funkcjonowaniem może pracować nad sposobem budowania relacji, regulacją samooceny i emocji oraz bardziej realistycznym postrzeganiem siebie i innych. Literatura kliniczna opisuje różne podejścia psychoterapeutyczne stosowane w pracy z patologicznym narcyzmem i NPD.
Z pomocy może jednak skorzystać również partner osoby o silnych cechach narcystycznych.
Psychoterapia indywidualna może pomóc przyjrzeć się temu, co dzieje się w związku, odbudować własne granice i lepiej rozumieć mechanizmy, które utrudniają podjęcie decyzji dotyczącej dalszej relacji.
Nie chodzi o to, aby psychoterapeuta powiedział: „Twój partner jest narcyzem” albo zdecydował, czy należy odejść. Celem może być odzyskanie własnej perspektywy i możliwości podejmowania decyzji bez ciągłego podporządkowywania ich reakcji drugiej osobie.
Jeżeli natomiast problem dotyczy wzajemnych trudności w relacji, a obie osoby są gotowe nad nimi pracować, w odpowiednich przypadkach pomocna może być psychoterapia par.
Nie musisz diagnozować partnera, żeby szukać pomocy
Możesz nie wiedzieć, czy zachowanie bliskiej osoby wynika z cech narcystycznych, zaburzenia osobowości czy zupełnie innych trudności.
Nie musisz tego rozstrzygać samodzielnie.
Jeżeli zauważasz, że w związku coraz częściej rezygnujesz z siebie, boisz się reakcji partnera, masz trudność ze stawianiem granic albo przestajesz ufać własnej ocenie sytuacji, to samo w sobie może być wystarczającym powodem, by przyjrzeć się tej relacji.
W klinice Psychology Change pracujemy zarówno z osobami doświadczającymi trudności w relacjach, jak i z pacjentami, którzy chcą lepiej zrozumieć własne wzorce funkcjonowania. Psychoterapia nie musi zaczynać się od gotowej diagnozy. Może zacząć się od pytania: „Dlaczego w tej relacji czuję się tak, jak czuję?”
Autor
Witold Prymakowski
psycholog, psychoterapeuta, dyrektor kliniczny Psychology Change
Źródła
American Psychiatric Association, What Is Narcissistic Personality Disorder?
Weinberg I., Ronningstam E., Narcissistic Personality Disorder: Progress in Understanding and Treatment, Focus, 2022.
Ronningstam E., Weinberg I., Narcissistic Personality Disorder: Patterns, Processes, and Indicators of Change in Long-Term Psychotherapy, Journal of Personality Disorders, 2023.
Kealy D., Ogrodniczuk J.S., Narcissistic interpersonal problems in clinical practice, Harvard Review of Psychiatry, 2011.